برگزاری 45 نشست تخصصی پژوهش در موسیقی ایرانی از سال1382 تاکنون

 

به منظور حفظ و پزوهش ميراث موسيقايي ايران زمين از فروردين سال 1382 سلسله نشستهائ پژوهشي با عنوان پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران آغاز شد كه در آخرين جمعه هاي هر ماه بر گزار مي شد.

از آنجايي كه شناخت موسيقي هر قوم و ملتي بدون كاوش و مطالعه در آثار تاريخي و موسيقيايي آن سرزمين به دست نمي آيد ضرورت بررسي تاريخ موسيقي ايران با تكيه بر تاريخ ضبط صفحات موسيقي ايراني درحالي که بيش از يكصدسال از تاريخ اولين ضبط صفحه در ايران مي گذرد به عنوان منابع اصلي آموزش اين هنر ، مشخص مي شود؛ بدين منظور ، شناسايي ، معرفي ، دسته بندي و تجزيه و تحليل آثار ضبط شده دوره قاجار به عنوان موضوع و  دستور كار اين نشستها قرار گرفت و عنوان آن غالبا براساس نام نوازنده و يا خواننده ويا نام يك ساز انتخاب مي شد؛ گاهي نيز نام يك دوره ضبط صفحه بر آن نهاده شده است(مانند سفر پاريس). در طي سالهاي 82 ، 83 و 84 بخشهاي مختلف اين نشستها  به شرح زير بوده است :

درقسمت اول برنامه، ديسكوگرافي(صفحه شناسي) آثار موسيقي ضبط شده كه از دوره قاجارشروع شده است همراه با پخش نمونه هايي از صفحات ضبط شده در آن زمان ، ارائه مي شد؛ قسمت دوم جلسات را سخنراني هاي كارشناسي ويا كنسرت هاي پژوهشي  تشكيل  مي داد؛ در اين بخش علاوه بر كارشناسي آثارضبط شده وتجزيه وتحليل آنها از زواياي مختلف  ، بازخواني و يا  بازسازي اين آثار، توسط هنرمندان نيز اجرا مي شد و معمولا جذابترين قسمت برنامه را به خود اختصاص مي داده است. لازم به ذكر است كه مؤسسه آواي مهرباني تا کنون از هرگونه اعمال قضاوت و ارزشگذاري شخصي و سليقه اي در آثار گذشتگان و شيوه هاي اجرائي آنان خودداري نموده است .

با تداوم اين نشستها و افزايش تعداد مخاطبين از مهر ماه 83 با همکاري انجمن موسيقي محل برگزاري آن  به تالار رودكي انتقال يافت و از تابستان 85 فصل جديدي از نشستهاي تخصصي ماهانه پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران با همکاري و حمايت دفتر موسيقي و بنياد رودکي آغاز شد و ادامه اين روند را به سمت پژوهش در لايه هاي عميق تري  از موسيقي دستگاهي ايران امکان پذير ساخت .

حاصل و دستاورد اين نشستها تا اين لحظه توليد بالغ بر 80 مقاله و متن سخنراني و 30 شماره نرم افزار و VCDوDVD است که فهرست عناوين آن به شرح زير است :

 

فهرست عناوين مقالات و متن سخنرانيها

 

1-            ديسکوگرافي آثار ضبط شدة موسيقي بانوان قاجار : امير منصور

2-            ديسکوگرافي آثار ضبط شده از سنتور نوازان قاجار : امير منصور

3-            پژوهشي در موسيقي دستگاهي ايران : مهري فريضي

4-            ديسکوگرافي آثار سيد احمدخان : امير منصور

5-            ديسکوگرافي آثار آقاحسينقلي فراهاني : امير منصور

6-            بررسي تطبيقي شيوه هاي کمانچه نوازي قديم و جديد : فرزاد جليل زادگان

7-            ديسکوگرافي آثار کمانچه دوره قاجار : امير منصور

8-            ديسکوگرافي آثار طاهرزاده : امير منصور

9-            شيوة نوازندگي جناب ميرزاحسينقلي : سيد وحيد بصام

10-         ديسکوگرافي آثار قربان خان شاهي : امير منصور

11-         ديسکوگرافي تصنيفهاي دورة قاجار : امير منصور

12-         سير تحول تصنيف در ايران: دکتر ساسان فاطمي

13-         وزن در موسيقي دستگاهي با تکيه بر تصانيف دوره قاجار: فريد خردمند

14-         ديسکوگرافي آثار باقرخان رامشگر : امير منصور

15-         شجره نامة باقرخان: ابوالحسن پازوکي

16-         بررسي ابعاد و خصوصيات کمانچه شش سيم باقرخان: حسين سالک

17-         بررسي تطبيقي شيوه هاي تارنوازي قديم و جديد : سيد وحيد بصام

18-         ديسکوگرافي تار دوره قاجار : امير منصور

19-         پژوهشي در الگوهاي تارهاي قديمي : دکتر مسعود مقدم

20-         ديسکوگرافي ساير خوانندگان دوره قاجار : امير منصور

21-         بررسي تطبيقي شيوه هاي آواز خواني طاهرزاده ، اقبال السلطان و عبدالله خان دوامي : دکتر هومان شکراللهي

22-         ديسکوگرافي آثار اقبال السلطان : امير منصور

23-         ديسکوگرافي آثار جناب دماوندي : امير منصور

24-         شرح حال و مروري بر آثار عارف قزويني : فريد خردمند

25-         بررسي تاريخي سفر پاريس در سال 1907 : امير منصور

26-         الگوهاي تار و شيوه هاي به دست گرفتن آن : سيد وحيد بصام

27-         بررسي شيوه هاي سنتور نوازي در دورة چهل سالة 1280 تا 1320 شمسي : شهاب منا

28-         ديسکوگرافي آثار ضبط شده سنتور در دوره چهل ساله: امير منصور

29-         ديسکوگرافي آثار ضبط شده از سليمان خان اميرقاسمي : امير منصور

30-         بررسي شيوة آواز خواني سليمان اميرقاسمي : مرتضي غزنوي

31-         نگاهي به شيوة سه تار نوازي ابولحسن صبا : فرشاد توکلي

32-         بررسي شيوة تارنوازي درويشخان : سلمان سالک

33-         ديسکوگرافي آثار ابوالحسن خان صبا : امير منصور

34-         گذري بر شيوة ني نوازي نايب اسدالله : سيد احسان عابدي

35-         ديسکوگرافي آثار ني نوازي دوره قاجار  : امير منصور

36-         تاريخ ضبط صفحه در ايران از ديدگاه موزيکولوژي : دکتر اميرحسين پورجوادي

37-         ديسکوگرافي آثار ضبط شدة 1284 شمسي در تهران : امير منصور

                37- نگاهي به تاريخ تحول ضبط موسيقي در خاورميانه : دکتر ساسان فاطمي

                38- ديسکوگرافي آثار عارف قزويني : امير منصور

39- نقش تحولات اجتماعي در روند تصنيف سازي(از1300تا1320شمسي): بهروز مبصري

40- ديسکوگرافي تصنيف از 1300تا1320شمسي: امير منصور

41- علي اکبر خان شهنازي(زندگي و تجزيه وتحليل آثار): داريوش طلائي

42- ديسکوگرافي علي اکبرخان شهنازي: امير منصور

43- تبار شناسي آثار ضبط شدة  مدرسه عالي موسيقي : سيدعلي رضا ميرعلينقي

44- ديسکوگرافي مدرسه عالي موسيقي و آثار کلنل وزيري: امير منصور

45- ديسکوگرافي آثار ضبط شدة چهارمضراب بر روي صفحات سنگي: مسيح آذرخش

46- پژوهشي در ساختار و جايگاه چهار مضراب در موسيقي دستگاهي : بابک خضرايي

47- ديسكوگرافي آثار اذان و مناجات ضبط شده بر روي صفحات سنگي : محمدرضا شرايلي

48- پژوهشي ميداني در جمع آوري نوحه هاي اصيل (نوحه خواني و موسيقي دستگاهي) : متين رضواني پور(زير نظر استاد مجيد کياني)

49- پژوهشي در موسيقي تعزيه: سعيد افزونتر

50-  زندگي نامه اديب خوانساري: بهروز مبصري

51- ديسکوگرافي آثار اديب خوانساري: محمدرضا شرايلي

52- تجزيه و تحليل 3 دوره آثار اديب خوانساري: سيد عليرضا ميرعلي نقي

53- شرح حال و زندگي سيداحمدخان سارنگي: بهروز مبصري

54- ديسکوگرافي آثار سيداحمدخان : محمدرضا شرايلي

55- تجزيه و تحليل ساختار موسيقي دستگاهي در آثار ضبط شده 1284شمسي: سلمان سالک

56- ديسکوگرافي، زندگي و اثار رضاقلي ميرزا ظلي: محمدرضا شرايلي

57- تجزيه و تحليل شيوه آوازخواني ظلي: پيمان نديمي فر و محمدرضا شرايلي

58- فرهنگ موسيقائي روحوضي: ساسان فاطمي

59- ديسكوگرافي آثار بازيگري تصانيف كميك و نمايش‌هاي موزيكال در صفحات گرامافون: محمدرضا شرايلي

60- حضور موسيقي در درام‌ها و نمايش‌هاي ايراني با گرايش طنز: مهدي لطفي

61-شرح حال و زندگي درويش خان: بهروز مبصري

62- ديسکوگرافي آثار درويش خان: محمدرضا شرايلي

63- تجزيه و تحليل آثار درويش خان: سلمان سالک

64- تجزيه و تحليل شيوه هاي کمانچه نوازي در دوره قاجار: استاد محمد رضا لطفي( در صورت موافقت استاد)

65- تجزيه و تحليل شيوه نوازندگي باقرخان رامشگر: حسين سالک

66- ديسکوگرافي شيخ کرنا: امير منصور

67- ديسکوگرافي قمرالملوک وزيري: امير منصور

68- سه تار در صفحه هاي فارسي: امير منصور

69- زواياي پنهان در تاريخ معاصر موسيقي ايران: امير منصور

70- ليبل شناسي صفحه هاي کمپاني پاته در سال 1307شمسي: امير منصور

71- ليبل شناسي و ديسکوگرافي کنسرت گرامافون ريکورد(1291شمسي): اميرمنصور

72- پيشگامان ديسکوگرافي فارسي: امير منصور

73- صفحه هاي کمپاني ادئون: امير منصور

74- درباره صفحه سنگي، ديسکوگرافي و ليبل شناسي: اميرمنصور

75- فهرستي از اسامي زنان موسيقي بر روي صفحه هاي سنگي فارسي: امير منصور

76- فهرستي از صفحه هاي:  TOP4 اميرمنصور

77- صفحه هاي فارسي کلمبيا در سال 1326شمسي: امير منصور

78- صفحه هاي سودوا در سال 1318شمسي: امير منصور

79- مروري تاريخ 5000 ساله ساز  عود : مجيد ناظم پور

80 -  ديسکوگرافي آثار اقبال آذر و بيگجه خاني : محمدرضا شرايلي

81- تجزيه و تحليل شيوه نوازندگي بيگجه خاني : داريوش پيرنياکان

82- ایقاع در تصانیف منسوب به عبدالقادر مراغی: نگار بوبان، بهزاد میرزائی

83- پژوهشی در بازخوانی تصانیف منسوب به عبدالقادر مراغی: محمدرضا درویشی

84- بيوگرافي، ديسكوگرافي و تجزيه و تحليل شيوه نوازندگي مرتضي ني داود

 

فهرست اجراهاي موسيقي(تصويري)

 

1- دستگاه ماهور به شيوه سيد احمد خان:

اواز :منصور برهاني      تار:سلمان سالك      كمانچه :حسين سالك

2- تكنوازي كمانچه(كردي بيات): فرزاد جليل زادگان

3- تكنوازي كمانچه(اصفهان): حسين سالك

4- بيات ترك: آواز منصور برهاني      كمانچه : حسين سالك

5- همايون طاهرزاده: آواز : منصور برهاني   سنتور : منوچهر رضائي

6- تكنوازي در دستگاه ماهور(صفحه آقا حسينقلي): اجرا از سيد وحيد بصام

7- (ماهور اقبال السلطان): آواز : علي نمازي     تار : محمد زاده عبدالله

8- اجراي تكنوازي با كمانچه شش سيم باقرخان: حسين سالك

9- بازسازي و اجراي سه گاه قلي خان شاهي: آواز : منصور برهاني      سنتور : عاصمه فندرسكي 

  ضرب :رضا رياضي

10- بازسازي و اجراي نوا قلي خان شاهي: كمانچه : حسين سالك     آواز : منصور برهاني

11- كنسرت پژوهشي (آواز شور دوامي):آواز : روح الله شير محمد     سه تار : محمدرضاشيرمحمد

12- اجراي آواز بيات ترك اقبال: آواز : علي نمازي   تار : سلمان سالك   تمبك : حسين سالك

13- اجراي آواز اصفهان اقبال  :    آواز : علي نمازي    كمانچه : حسين سالك

14- كنسرت تكنوازي كمانچه در مايه دشتي(به ياد جناب) : حسين سالك

15- اجراي گروهي تصنيف از خون جوانان وطن : همسرايان :عاصمه فندرسكي ، باران رضائي ، مريم بختياري ، احسان عابدي     تار : سلمان سالك    سنتور : احمدرضاخواه    ني : احسان عابدي  

كمانچه : حسين سالك       ضرب : فريد خردمند

16- تكنوازي تار (اجراي رديف شور ميرزا عبدالله به شيوه آقا حسينقلي ) : سيد وحيد بصام

17- تكنوي سنتور در دستگاه سه گاه : نازلي تحويلداري

18- تكنوازي سنتور در مايه اصفهان : نعمت قنبري

19- اواز اصفهان به شيوه امير قاسمي : آواز : مرتضي غزنوي     سنتور : نعمت قنبري

20- كنسرت پژوهشي(اجراي آواز ابوعطاي امير قاسمي) : آواز مرتضي غزنوي    تار سلمان سالك

21- تكنوازي سه تار در دستگاه نوا به شيوه صبا: فرشاد توکلي

22- شيوه ني نوازي نايب اسدالله : سيد احسان عابدي با همراهي ضرب فريد خردمند

23- اجراي تصانيف قديمي : گروه مهرباني . شامل :

1- تصنيف شهناز در دستگاه شور به روايت قلي خان شاهي(ضبط شده در سال 1285شمسي در تهران ) 2 – تصنيف حجاز در مايه ابوعطا به روايت رضاقلي خان نوروزي (ضبط شده در سال1909در لندن ) 3 – تصنيف دشتي به روايت رضاقلي خان در سفر لندن )

 4-تصنيف دشتي به روايت خانم ايران الدوله (ضبط شده در سال 1912در تهران )

تار :علي رضايي    سه تار : محمد رضا شير محمد      سنتور : سولماز بدري     كمانچه : نسيم سردشتي   بم تار : امين  ضرب : پويا نيك هوش   همسرايان : سولماز بدري ،فرشته جواهري ، باران رضايي ، مريم بختياري ،علي رضايي

 

24- کنسرت پژوهشي :  استاد حاتم عسکري

به همراه  اجراي آواز اصفهان نکيسا : موسي قهرماني با همراهي تار کورش يغمايي

اجراي آواز افشاري نکيسا: ناصر خوشبخت مروي با همراهي تار کوروش يغمايي

 

25- کنسرت پژوهشي گروه مهرباني به سرپرستي سلمان سالک شامل اجراي 6 تصنيف ضبط شده در سالهاي مذکور از خوانندگان بنام آن  دوره : قمرالملوک وزيري ، روح انگيز ، مهر آفاق ، جمال صفوي و تصنيف ساخته درويش خان در مايه اصفهان :

تار : سلمان سالک   سنتور : احمد رضاخواه          ني : احسان عابدي   ضرب :عمادمعين

همسرايان : باران رضايي ، سولماز بدري ، مريم بختياري ، احسان عابدي ، سلمان سالک

 

26- اجراي قطعاتي از کلنل وزيري : آرشام قادري

27- اجراي استاد داريوش طلايي و شاگردان ايشان ( بابک راحتي – علي کاظمي – اميرپويان بيگلر ) به شيوه علي اکبرخان شهنازي

 

28- تکنوازي کمانچه ( اجراي چهارمضرابهاي ابوالحسن صبا ) : همايون پشتدار

29- تکنوازي تار ( اجراي پايه هاي چهارمضرابهاي قديمي  و چهارمضراب ماهور درويشخان ) : سلمان سالک

30- تکنوازي سنتور ( اجراي چهارمضرابهاي حبيب سماعي در دستگاه سه گاه ) :  نعمت الله قنبري نيکدل

 

31- فيلم تعزيه در تالار وحدت: به تعزيه گرداني مرتضي صفاريان

32- بازخواني و اقتباس از صفحات بيات کرد، دشتي و بيات ترک اديب خوانساري به خوانندگي آقاي منصور برهاني و تار آقاي بهمن سپهري شکيب

33- تکخواني استاد احمد ابراهيمي: در جلسه ويژه اديب خوانساري

34- بازسازي و بازخواني آثار ضبط شده از سيداحمدخان با همراهي تارآقا حسينقلي در دستگاه چهارگاه: تارامين شريفي           آواز شهرام فراز

35- بازخواني صفحات ماهور سيداحمدخان با همراهي تار درويش خان (ضبط شده در سال 1284شمسي): تار امين شريفي                    آواز شهرام فراز

36- اجراي کنسرت بازخواني صفحه اصفهان و بيات ترک ظلي: آواز: پيمان نديمي فر، پيانو: غزال ناظر فصيحي

37- بازخواني صفحات چهارگاه و افشاري و يک تصنيف از ظلي: آواز: پيمان نديمي فر،             تار: بهاره فياضي

38- کنسرت پژوهشي ( دو نوازي تار و تمبک ) : تار: سلمان سالک                    تمبک و تصنيف خواني: فريد خردمند

قطعاتي از اثار درويش خان در دستگاه ماهور و آواز افشاري و تصنيف« از کفم رها» نوسط فريد خردمند .

39- ساز و آواز در دستگاه ماهور(به ياد درويش خان): آواز مرتضي غزنوي            تار: سلمان سالک

40- گروه کر «ريرا» به سرپرستي علي بلبلي

41- تکنوازی عود: مجید ناظم پور

42- کنسرت پژوهشی (اجرای آثاری از بیگجه خانی): گروه هزارآوا به سرپرستی آقای توفیق ایران پرور

43- تکنوازی تار: بابک راحتی ( اجرای آثاری از نی داود)، تکنوازی تار: فاطمه ریوند( اجرای صفحه ای از نی داود)

 

آلبوم های صوتی تصویری «پژوهش در موسیقی دستگاهی ایران»

دستاوردهای برگزاری نشستهای پژوهشی

آلبوم های پژوهش در موسیقی دستگاهی ایران، گزیده هائی از نشستهای تخصصی ماهانه «پژوهش در موسیقی دستگاهی ایران» است . این البوم ها تصویری و شامل فیلم سخنرانیها و کنسرتهای پژوهشی است. در نرم افزارهای مولتی مدیا علاوه بر آن، متن سخنرانیها و فایلهای پخش صفحه و تصاویر نیز درج شده است.

پژوهش در موسیقی دستگاهی ایران(1)كمانچه باقرخان*

یك عددسی.دی در قالب نرم افزار(مولتی مدیا)شامل متن و فیلم سخنرانیها ،كنسرتهای پژوهشی،پخش صفحات كمانچه،اجرا با كمانچه شش سیم باقرخان و عكسهای قدیمی كمانچه نوازان قاجاری وذیسكوگرافی آثار كمانچه باقرخان.

*برگزیده سه جلسه پژوهشی ویژه كمانجه دوره قاجار در مؤسسه آوای مهربانی در سال1382.

پژوهش در موسیقی دستگاهی ایران(2)تصنیفهای دوره قاجار*

یك عددسی.دی درقالب نرم افزار(مولتی مدیا)شامل متن و فیلم سخنرانی ها،كنسرتهای پژوهشی،پخش صفحات 78دور،متن كامل دیسكوگرافی تصنیفهای ضبط شده در دوره قاجاروعكسهای قدیمی.

*برگزیده دوجلسه پژوهشی ویژه تصنیفهای قاجار در موسسه آوای مهربانی در بهار83.

 پژوهش در موسیقی دستگاهی ایران (3) تار دوره قاجار*

یك عددسی.دی در قالب نرم افزار (مولتی مدیا)شامل متن وفیلم سخنرانیها،پخش صفحات تارنوازان قاجاری،عكسهای تارنوازان قدیمی و دیسكوگرافی آثار تار ضبط شده در صفحات78دور.

*برگزیده 4جلسه پژوهشی ویژه تاردوره قاجاردر مؤسسه آوای مهربانی در سالهای82و83.

پژوهش در موسیقی دستگاهی ایران(4)و(5)آواز دوره قاجار*

2عدد سی.دی در قالب نرم افزار(مولتی مدیا)شامل متن وفیلم سخنرانیها،كنسرتهای پژوهشی، پخش صفحات78دور از آواز خوانان قاجاری ،عكسهای قدیمی و دیسكوگرافی آثار ضبط شده از خوانندگان قاجاری.

*برگزیده 7جلسه پژوهشی ویژه اواز دوره قاجاروشامل 9كنسرت پژوهشی در مؤسسه آوای مهربانی و تالار رودكی در مؤسسه آوای مهربانی و تالار رودكی درسالهای 82و83 .

پژوهش در موسیقی دستگاهی ایران (6)عارف قزوینی (ویژه یكصدمین سالگرد)

یك عددVCDشامل برگزیده جلسه پژوهشی ویژه عارف قروینی با اجرای تصنیف های عارف و همكاری گروه مهربانی ودیسكوگرافی آثار عارف و پخش صفحات 78دور از آثار عارف دربهمن83.

پژوهش در موسیقی دستگاهی ایران(7) ویژه یکصدمین سال ضبط صفحه در ایران

تاریخ تولید84- یک عدد VCD از فیلم برنامه شامل سخنرانی ها و کنسرت پژوهشی:

1- تاريخ تحول ضبط صفحه در خاورميانه : دكتر ساسان فاطمي

2- تاريخ ضبط صفحه در ايران ازديدگاه موزيكولوژي : اميرحسين پورجوادي

3- ديسکوگرافي آثار ضبط شده1284 شمسي در تهران : امير منصور

4- اجراي تصانيف قديمي : گروه مهرباني .

فهرست سایر البوم های تولید شده اختصارأ به شرح زیر است:

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (8)  سفر پاريس VCD(تاریخ تولید 84)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (9) ابوالحسن صبا DVD (تاریخ تولید 84)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (10) چهل سال سنتور نوازي در ايران VCD(تاریخ تولید 84)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (11) سليمان امير قاسمي VCD(تاریخ تولید 84)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (12)  ني دوره قاجار VCD(تاریخ تولید 84)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (13) حسینعلی خان نکیسا تفرشیDVD (تاریخ تولید 85)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (14) تصنیف از 1300تا 1320  شمسی در ایرانDVD (85)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (15) کمانچه دوره قاجار (صوتی) (85)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (16)  مدرسه عالي موسقي DVD (85)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (17) علي اكبر خان شهنازي DVD (85)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (18  )   نغمه هاي آسماني1 DVD (85)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (19  )   نغمه هاي آسماني 2 DVD (85)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران ( 17)  اديب خوانساري DVD (تاریخ تولید 86)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران(18) سيد احمد خان DVD (تاریخ تولید 86)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (19) رضا قلي ميرزا ظلي DVD (تاریخ تولید 86)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (20 ) مروري بر آثار بازيگري و نمايش موزيكال ایرانی DVD (86) پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (21) درويش خان DVD (86)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (22) مرور ی بر آثار و جايگاه اركستر در موسیقی ایرانی DVD (86)

 

 

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (23) مروری بر تاریخ 5000ساله ساز عود و شیوه های نوازندگی ان DVD (87)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (24) مروری بر زندگی و اثار بیگجه خانی و اقبال اذر DVD (87)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران(25) پژوهش و بازخواني تصانيف منسوب به عبدالقادر مراغي DVD (87)

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران (26) مروری بر زندگی و اثار مرتضی ني داوود DVD (87)

فهرست عناوين نشستهاي تخصصي پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران

(ازسال 82 تاکنون)

 

1-         نشستهاي برگزار شده در سال 1382(شامل 10 برنامه)

محل برگزاري : دفتر آواي مهرباني

 

 26 ارديبهشت82- زنان موسيقي عصر قاجار (1)

30 خرداد 82 - سنتور دوره قاجار

27 تير 82 - آواز دوره قاجار (1) : سيد احمد خان سارنگي

24 مرداد 82 – تار دوره قاجار(1) : ويژه آقاحسينقلي فراهاني (1)

28 شهريور 82 - زنان موسيقي عصر قاجار (2)

25 مهر 82 -كمانچه دوره قاجار(1)

30آبان82- كمانچه دوره قاجار(2)

28 آذر82 -آواز دوره قاجار(2) :  سيد حسين طاهرزاده

26 دي 82- تار دوره قاجار(2) : ويژه آقا حسينقلي فراهاني (2)

17 بهمن 82 -آواز دوره قاجار (3) : قربان خان شاهي

 

2- نشستهاي  برگزار شده در سال 83) شامل 10 برنامه(

محل برگزاري : دفتر آواي مهرباني و سالن رودکي

 

28فروردين83 - تصنيفهاي دوره قاجار (1)

25ارديبهشت 83 - تصنيفهاي دوره قاجار (2)

29خرداد 83 – كمانچه دوره قاجار(3) : ويژه  باقرخان رامشگر

26تير 83 - تار دوره قاجار(3)

23مرداد 83 - آواز دوره قاجار (4) : ويژه قلي خان شاهي

27شهريور 83 -  تار دوره قاجار(4) : ويژه درويش خان

24مهر 83 - آواز دوره قاجار (5)

29آبان 83 - آواز دوره قاجار(6) : ويژه جناب دماوندي

27آذر 83-  آواز دوره قاجار (7) : ويژه اقبال السلطان

2 بهمن 83 - عارف قزويني(ويژه يكصدمين سالگرد)

 

1-           نشستهاي برگزار شده در سال84)شامل 6 برنامه(

محل برگزاري : سالن رودکي

20خرداد :سفر پاريس

30تير  :دوره چهل ساله سنتور نوازي(1800-1840)

27مرداد  :سليمان خان امير قاسمي

25شهريور : ابوالحسن خان صبا

27آبان: ني دوره قاجار

18آذر  : ويژه يكصدمين سالگرد ضبط صفحه در ايران

نشستهاي برگزار شده در سال 85

5 مرداد : حسينعلي خان نکيسا- سالن رودکی

27 مرداد : آثار ضبط شده تصنيف از 1300تا1320شمسي- سالن رودکی

31 شهريور : تجزيه و تحليل شيوه هاي کمانچه نوازي دوره قاجار- سالن رودکی

5 آبان : مدرسه عالي موسيقي- سالن رودکی

3 آذر : علي اکبرخان شهنازي- سالن رودکی

1 دي : چهارمضراب- سالن رودکی

  6 بهمن : نغمه هاي آسماني (1)- سالن رودکی

4 اسفند : نغمه هاي آسماني (2)- تالار وحدت

نشستهاي برگزار شده در سال 1386

1-      اديب خوانساري(31/فروردين/86- تالار وحدت)

2-      سيداحمدخان(28/ارديبهشت- سالن رودکي)

3-      مروري بر آثار رضاقلي ميرزا ظلي(25/خرداد-سالن رودکي)

4-      مروري بر اثار ضبط شده بازيگري و نمايش موزيکال ايراني(22/تير- سالن رودکي)

5-      تکرار برنامه ظلي( 29/تير- سمنان-تالار آفتاب)

6-      درويش خان(15شهريور- طالقان-روستای زیدشت)

7-      مروري بر جايگاه و آثار ارکستری در موسيقي ايرانی(23آذر86- سالن رودکی)

 

نشستهاي برگزار شده در سال 1387

1.        مروری بر تاريخ 5هزارساله ساز عود و شيوه های نوازندگی آن(31خرداد87 - سالن رودکی)

2.        مروری بر آثار اقبال آذر و بيگجه خانی(18مرداد87 – سالن رودکی)

3.        پژوهش و بازخوانی تصانیف منسوب به عبدالقادر مراغی(12مهر 87- سالن رودکی)

4.        مروری بر زندگی و آثار مرتضی نی داود(29آذر87- سالن رودکی)

گزارش نشست ها

 

 

1-زنان موسيقي عصر قاجار(1)26/2/82

ديسكو گرافي( تاريخ ضبط صفحات موسيقي بانوان قاجار): امير منصور

اجراي كنسرت پژوهشي در دستگاه همايون (رديف دوامي): آواز  رضائي،كمانچه حسين سالك

 

2-سنتور دوره قاجار 30/3/82

ديسكوگرافي صفحات ضبط شده از سنتور نوازان قاجاري : امير منصور

اجراي تكنوازي سنتور : نعمت قنبري

پژوهشي درفواصل موسيقي دستگاهي ايران(1) : مهري فريضي

 

 

3- سيد احمد خان 27/4/82

ديسكو گرافي صفحات  ضبط شده از سيد احمدخان: عاصمه فندرسكي

كنسرت پژوهشي : اجراي آواز در دستگاه ماهور به شيوه سيد احمد خان:

اواز :منصور برهاني      تار:سلمان سالك      كمانچه :حسين سالك

اجراي آواز اصفهان(رديف دوامي): آواز : علي نمازي     تار :سلمان سالك   ضرب :حسين سالك

سخنان دكتر الهي قمشه اي در باره تاثير شعر و موسيقي بر روح و روان

 

4-آقا حسينقلي فراهاني24/5/82

ديسكوگرافي آثار آقا حسينقلي : امير منصور

فواصل موسيقي دستگاهي ايران  (2): مهري فريضي

 

5- زنان موسيقي عصر قاجار(2) 28/6/82

ديسكوگرافي زنان موسيقي عصر قاجار: امير منصور

تكنوازي سنتوردر دستگاه ماهور : مينو زهرائي

تكنوازي سه تاردر دستگاه نوا : خانم فلاحي

 

6-كمانچه دوره قاجار(1) 25/7/82

بررسي تطبيقي شيوه هاي كمانچه نوازي قديم و جديد: فرزاد جليل زادگان

تكنوازي كمانچه(كردي بيات): فرزاد جليل زادگان

تكنوازي كمانچه(اصفهان): حسين سالك

7-كمانچه دوره قاجار (2) 30/8/82

ديسكوگرافي آثار كمانچه دوره قاجار: امير منصور

اجراي كنسرت (بيات ترك): آواز منصور برهاني      كمانچه : حسين سالك

 

8-آواز دوره قاجار (2)سيد حسين طاهرزاده 28/9/82:

ديسكوگرافي صفحات ضبط شده از طاهرزاده: امير منصور

كنسرت پژوهشي(اجراي همايون طاهرزاده): آواز : منصور برهاني   سنتور : منوچهر رضائي

 

9- آقاحسينقلي فراهاني (2)26/10/82:

ديسكو گرافي آثار آقا حسينقلي: امير منصور

 كنسرت پژوهشي شيوه نوازندگي جناب ميرزاهمراه با اجراي صفحه تكنوازي در دستگاه ماهور آقا حسينقلي: پژوهش و اجرا از سيد وحيد بصام

10-آواز دوره قاجار(3): قربان خان شاهي17/11/82

ديسكو گرافي آثار قربان خان : امير منصور

كنسرت پژوهشي (ماهور اقبال السلطان): آواز : علي نمازي     تار : محمد زاده عبدالله

كنسرت پژوهشي ( صفحه آوازاصفهان قربان خان):  عاصمه فندرسكي   كمانچه: حسين سالك

 

 

 

 

 

11-تصنيفهاي دوره قاجار (1)28/1/83

ديسكوگرافي : امير منصور

سير تحول تصنيف در ايران : ساسان فاطمي

كنسرت پژوهشي(بازسازي و اجراي صفحه دشتي همراه با 2تصنيف از آثار رضاقلي خان نوروزي مربوط به سفر لندن) :

 همسرايي :عاصمه فندرسكي    تار : سلمان سالك     كمانچه: حسين سالك      ضرب : فريد خردمند

كنسرت پژوهشي(اجراي 2تصنيف از رضا قلي نوروزي):

 همسرايي : باران رضائي   تار :سلمان سالك    كمانچه: حسين سالك   ضرب :علي رضائي

 

12-  25/2/83 تصنيف در دوره قاجار2

ديسكوگرافي : امير منصور

وزن در موسيقي دستگاهي با تكيه بر تصانيف دوره قاجار: پژوهش و اجرا: فريد خردمند

 

 

13-  29/3/83 كمانچه دوره قاجار(3) ويژه باقرخان رامشگر

ديسكوگرافي آثار باقرخان رامشگر: امير منصور

شجره نامه باقرخان : ابوالحسن پازوكي (همسر خانم شور انگيز ظهيرالديني نوه باقرخان)

اجراي تكنوازي با كمانچه شش سيم باقرخان: حسين سالك

 

 

 

14-  26/4/83 تار دوره قاجار

ديسكوگرافي : امير منصور

كنسرت پژوهشي بررسي تطبيقي شيوه هاي تار نوازي قديم و جديد پژوهش و اجرا از سيد وحيد بصام

ساز و آواز در دستگاه چهارگاه: آواز: مرتضي غزنوي    تار : سيد وحيد  بصام

 

 

 

 

15-  23/5/83 آواز دوره قاجار (4) قلي خان شاهي

شيوه آواز خواني قلي خان شاهي : منصور برهاني

كنسرت پژوهشي (بازسازي و اجراي 2 صفحه از قلي خان در دستگاه سه گاه و نوا) :

آواز : منصور برهاني      سنتور : عاصمه فندرسكي     كمانچه : حسين سالك     ضرب :رضا رياضي

 

16-  27/6/83 تاردوره قاجار(ويژه درويش خان) :

ديسكوگرافي: امير منصور

پژوهشي در الگوهاي تارهاي قديمي : دكتر مسعود مقدم(كلكسيونر تارهاي قديمي)

تكنوازي تار (اجراي صفحه بيداد درويش خان) : سلمان سالك

 

 

17-   24/7/83 آواز دوره قاجار (5)

ديسكوگرافي ساير آواز خوانان قاجاري : امير منصور

بررسي تطبيقي شيوه هاي آواز خواني طاهرزاده ،اقبال السلطان و عبدالله خان دوامي :  هومان شكر اللهي

كنسرت پژوهشي (آواز شور دوامي):آواز : روح الله شير محمد 

   سه تار : محمدرضاشيرمحمد

 

 

 

18-  27/8/83-آواز دوره قاجار(6) ويژه اقبال السلطان

ديسكوگرافي صفحات ضبط شده وبيوگرافي اقبال : امير منصور

اجراي آواز بيات ترك اقبال: آواز : علي نمازي 

 تار : سلمان سالك   تمبك : حسين سالك

اجراي آواز اصفهان اقبال  :    آواز : علي نمازي 

  كمانچه : حسين سالك

 

 

 

 

 

19-  29/9/83 آواز دوره قاجار(7) ويژه جناب دماوندي

ديسكوگرافي صفحات ضبط شده از جناب دماوندي: امير منصور

سخنراني موسي فلاحي پسر جناب دماوندي

خاطراتي از جناب: علي مدني( از اقوام نزديك جناب)

-پخش فيلمي كوتاه از منزل جناب در دماوند و مصاحبه راديوئي بديع زاده در باره جناب

كنسرت تكنوازي كمانچه در مايه دشتي(به ياد جناب) : حسين سالك

 

20-  2/11/83-عارف قزويني (ويژه يكصدمين سالگرد)

ديسكوگرافي : امير منصور

كنسرت پژوهشي : شرح حال و مروري بر آثار عارف  : فريد خردمند

اجراي گروهي تصنيف از خون جوانان وطن : همسرايان :عاصمه فندرسكي ، باران رضائي ، مريم بختياري ، احسان عابدي     تار : سلمان سالك    سنتور : احمدرضاخواه    ني : احسان عابدي  

كمانچه : حسين سالك       ضرب : فريد خردمند

 

 

21-  20/3/84- سفر پاريس

بررسي تاريخي سفر پاريس در سال 1907 : امير منصور

 كنسرت پژوهشي (الگوهاي تار و شيوه هاي به دست گرفتن آن) : سيد وحيد بصام

تكنوازي تار (اجراي رديف شور ميرزا عبدالله به شيوه آقا حسينقلي ) : سيد وحيد بصام

 

 

 

 

 

22-  30/4/84-دوره چهل ساله سنتور نوازي(1800-1840)

ديسكوگرافي : امير منصور

بررسي شيوه هاي سنتور نوازي : شهاب منا

تكنوازي سنتور در دستگاه سه گاه : نازلي تحويلداري

تكنوازي سنتور در مايه اصفهان : نعمت قنبري

 

 

 

 

 

 

 

23-  27/5/84- سليمان خان امير قاسمي

ديسكو گرافي صفحات ضبط شده از امير قاسمي : امير منصور

اواز اصفهان به شيوه امير قاسمي : آواز : مرتضي غزنوي     سنتور : نعمت قنبري

بررسي شيوه آواز خواني امير قاسمي : مرتضي غزنوي

كنسرت پژوهشي(اجراي آواز ابوعطاي امير قاسمي) : آواز مرتضي غزنوي

  تار سلمان سالك

 

 

24-  25/6/84-ابوالحسن خان صبا

كنسرت پژوهشي(نگاهي به شيوه سه تار نوازي ابوالحسن صبا)

پژوهش و اجرا :فرشاد توكلي

(همراه باتكنوازي سه تار در دستگاه نوا )

ديسكوگرافي آثار ضبط شده از ابوالحسن خان صبا : امير منصور

 

 

 

 

 

25-  27/8/84 – ني دوره قاجار

گذري بر شيوه ني نوازي نايب اسدالله : پژوهش و اجراي سيد احسان عابدي با همراهي ضرب فريد خردمند

ديسكوگرافي آثار برجاي مانده از ني نوازان دوره قاجاريه : امير منصور

 

 

 

26-  18/9/84 –ويژه برنامه يكصدمين سال ضبط صفحه در ايران

تاريخ تحول ضبط صفحه در خاورميانه : دكتر ساسان فاطمي

تاريخ ضبط صفحه در ايران ازديدگاه موزيكولوژي : اميرحسين پورجوادي

ديسکوگرافي آثار ضبط شده 1284شمسي در تهران : امير منصور

اجراي تصانيف قديمي : گروه مهرباني . شامل :

1- تصنيف شهناز در دستگاه شور به روايت قلي خان شاهي(ضبط شده در سال 1285شمسي در تهران ) 2 – تصنيف حجاز در مايه ابوعطا به روايت رضاقلي خان نوروزي (ضبط شده در سال1909در لندن ) 3 – تصنيف دشتي به روايت رضاقلي خان در سفر لندن )

 4-تصنيف دشتي به روايت خانم ايران الدوله (تهران/ 1912)

تار :علي رضايي    سه تار : محمد رضا شير محمد      سنتور : سولماز بدري     كمانچه : نسيم سردشتي   بم تار : امين  ضرب : پويا نيك هوش   همسرايان : سولماز بدري ،فرشته جواهري ، باران رضايي ، مريم بختياري ،علي رضايي

27-   5/مرداد/85 – حسينعلي خان نکيساي تفرشي 

ديسکوگرافي آثار ضبط شده از نکيسا و پخش صفحاتي از وي : امير منصور

کنسرت پژوهشي :  استاد حاتم عسکري

بيان خاطراتي از نکيسا : خانم دکتر  اميري فيروزکوهي ( از اقوام نزديک نکيسا )

اجراي آواز اصفهان نکيسا : موسي قهرماني با همراهي تار کورش يغمايي

اجراي آواز افشاري نکيسا: ناصر خوشبخت مروي با همراهي تار کوروش يغمايي

 

 

 

 

 

 

 

استاد حاتم عسگري

 

28-  27/مرداد/85- آثار ضبط شده تصنيف از سال 1300 تا 1320 شمسي

ديسکوگرافي و نقش تحولات اجتماعي در روند تصنيف سازي اين دوره : بهروز مبصري

کنسرت پژوهشي گروه مهرباني به سرپرستي سلمان سالک شامل اجراي 6 تصنيف ضبط شده در سالهاي مذکور از خوانندگان بنام آن  دوره : قمرالملوک وزيري ، روح انگيز ، مهر آفاق ، جمال صفوي و تصنيف ساخته درويش خان در مايه اصفهان :

تار : سلمان سالک   سنتور : احمد رضاخواه          ني : احسان عابدي   ضرب :عمادمعين

همسرايان : باران رضايي ، سولماز بدري ، مريم بختياري ، احسان عابدي ، سلمان سالک

 

در اين جلسه که بيش از حد ظرفيت سالن ، پذيراي علاقمندان بود ، پس از قرائت قرآن ، توسط يکي از هنرمندان و سخنان مجري[1] ، آقاي بهروز مبصري از پژوهشگران معاصر ، سخنان مبسوطي درباره تجزيه و تحليل ساختار اجتماعي تصنيف در اواخر دوره قاجاريه و تأثيرات ساختار اجتماعي بر روند تصنيف خواني و معرفي تصنيف سرايان و تصنيف خوانان اين دوره ايراد نمودند . پس از تنفس و پذيرايي از مدعوين ، در بخش دوم ، گروه مهرباني به سرپرستي آقاي سلمان سالک 6 تصنيف برگزيده از تصانيف ضبط شده در اين دوره را اجرا کردند . جلسه در ساعت 5:45 دقيقه با استقبال گرم و پرشور حضّار ، پايان يافت .

 

 

 

 

 

 

 

 

29-  31/شهريور/85- تجزيه و تحليل شيوه هاي کمانچه نوازي دوره قاجار

پژوهش و اجرا : استاد محمدرضا لطفي

1-            تبارشناسي موسيقي رديف ايران

2- نقش اکسنتها (لهجه ها) در بيان موسيقي ايراني

3- شيوه هاي کمانچه نوازان قاجاري

4- چگونگي ورود ويلن به موسيقي ايراني

5- پرسش و پاسخ

 

 

از آنجايي که استاد محمد رضا لطفي سالها در خارج از کشور به سر مي بردند استقبال مخاطبين عليرغم محدود نمودن اطلاع رساني ، بيش از ظرفيت سالن بود ؛ لذا ورود به جلسه بدون ارائه کارت دعوت ، ممنوع اعلام گرديد . عليرغم تمهيداتي که به کار برده شد در اين برنامه پذيراي 350 نفر بوديم به طوري که از فضاي صحنه نيز براي نشستن حضار استفاده شد . به دليل عدم موافقت استاد با استفاده از تالار وحدت ، به ناچار جلسه در مکان هميشگي آن برگزار شد .

 بعد از قرائت قرآن و سخنان و تذکرات مجري استاد محمد رضا لطفي ضمن بيان مقدماتي در باره دوره هاي تاريخي موسيقي و چگونگي انتقال موسيقي ايراني از دوره قاجار به عصر حاضر و نقش اکسنت ها در موسيقي ايراني به موضوع مورد بحث پرداخته و دقايقي نيز به اجراي کنسرت با ساز کمانچه به

شيوه خودشان پرداختند. بعد از تنفس و پذيرايي ، به مدت 1 ساعت برنامة پرسش و پاسخ داشتيم که استاد به سؤالات تخصصي درباره کمانچه و شيوه هاي آن پاسخ گفتند .

 

 

 

 

 

 

30- 5/آبان/85 – آثار ضبط شدة مدرسه عالي موسيقي  ( 1302-1313 )

1- تبار شناسي آثار ضبط شدة  مدرسه عالي موسيقي : سيدعلي رضا ميرعلينقي

2- ديسکوگرافي: امير منصور

3- اجراي قطعاتي از کلنل وزيري : آرشام قادري

 

 

 

 

 

 

 

 

سيد عليرضا ميرعلي نقي

 

 

 

 

 

3/ آذر/85- علي اکبر خان شهنازي

 

 

پژوهش و اجرا : استاد داريوش طلايي

1- مقدمه                                                                                                          

2- بيوگرافي علي اکبرخان شهنازي

3- پخش مصاحبه راديوئي                                              

4- شيوه تدريس                                                                         

5- تکنيک نوازندگي، آهنگسازي و تدريس                                                          

6- پخش فيلمي از اجراي تکنوازي اصفهان استاد          

7- بيان ويژگيهاي تکنيکهاي نوازندگي شهنازي بر روي تار                                   

8- پيش درآمد و رنگهاي استاد شهنازي    

9- ديسکوگرافي اثار شهنازي

                                                                                         

10- پرسش و پاسخ                                                                                                        

11- جدول ديسکوگرافي آثار شهنازي

12-گاه شمار زندگي علي اکبر خان شهنازي

13- اجراي کنسرت پژوهشي استاد داريوش طلايي و شاگردان ايشان ( بابک راحتي – علي کاظمي – اميرپويان بيگلر )

 

 

 

 

 

 

 

 

32- 1 / دي / 85 : چهارمضراب

1- ديسکوگرافي آثار ضبط شدة چهارمضراب بر روي صفحات سنگي: مسيح آذرخش

2- پژوهشي در ساختار و جايگاه چهار مضراب در موسيقي دستگاهي : بابک خضرايي

3- تکنوازي کمانچه ( اجراي چهارمضرابهاي ابوالحسن صبا ) : همايون پشتدار

4- تکنوازي تار ( اجراي پايه هاي چهارمضرابهاي قديمي

 و چهارمضراب ماهور درويشخان ) : سلمان سالک

5- تکنوازي سنتور ( اجراي چهارمضرابهاي حبيب سماعي در دستگاه سه گاه ) :

 نعمت الله قنبري نيکدل

ابتدا آقاي مسيح آذرخش ، آثار ضبط شده چهارمضراب را از زاويه ديسکوگرافي مورد بررسي قرار داد و نمونه هاي بسياري از اولين چهارمضرابهاي ضبط شده در دوره هاي مختلف ضبط آثار موسيقي بر روي صفحات سنگي را پخش نمود. سپس اقاي بابک خضرائي به تجزيه و تحليل ساختار و جايگاه چهارمضراب در موسيقي دستگاهي به عنوان يکي از اجزاي تشکيل دهنده فرم در اجراي موسيقي دستگاهي ايران پرداخت .وي پس از ارائه تعاريف چهارمضراب به عنوان يک نوع (ژانر) سازي، برخي از ويژگيهاي پايه را درآن بر شمرد که مهمترين آنها عبارتند از :

1-            ريتم خاص و تکرار شونده

2-            تأکيد بر درجات مهم گوشه و دستگاه

3-            وجود تنوع در رنگ صوتي نغمه هاي آن

4-            وجود ديناميک

5-            گستردگي فاصله ميان نغمه ها

همچنين جايگاه و کارکردهاي مختلف چهارمضراب را در دوره هاي قديم و جديد به صورت تطبيقي بررسي نمود. پس از آن هنرمندان آقايان سلمان سالک و همايون پشتدار و نعمت قنبري به ترتيب به اجراي تکنوازي تار به شيوه درويش خان و اجراي برخي از نمونه هاي پايه هاي چهارمضراب نوازي قدما ،تکنوازي کمانچه و اجراي چهارمضرابهاي ابوالحسن صبا و تکنوازي سنتور به شيوه حبيب سماعي و اجراي برخي از چهارمضرابهاي وي در دستگاه سه گاه پرداختند.                                                                             

 

همايون پشتدار

 

 

نعمت قنبري

 

سلمان سالک

33- 6 بهمن 85 : نغمه هاي آسماني 1

1- ديسكوگرافي آثار اذان و مناجات ضبط شده بر روي صفحات سنگي : محمدرضا شرايلي

2- پژوهشي در نوحه خواني و موسيقي دستگاهي : متين رضواني پور

بعد از قرائت قرآن و سخنان مجري  در بخش نخست ، آقاي محمدرضا شرايلي به معرفي آثار ضبط شده اذان و مناجات و ديگر نغمه هاي آسماني ضبط شده بر روي صفحات سنگي پرداخته و اين آثار را از زاويه ديسکوگرافي مورد بررسي قرار داد و برخي از آثار ضبط شده بر روي صفحات سنگي از جمله اذان و مناجات جناب دماوندي، طاهرزاده، تاج اصفهاني و اديب خوانساري را پخش نمود.

در قسمت دوم برنامه آقاي متين رضواني پور به تجزيه و تحليل موسيقي نوحه خواني پرداخت و تحقيق ميداني خود را مبني بر جمع آوري و اجراي نوحه هاي اصيل که زير نظر استاد مجيد کياني انجام شده است ارائه داد. وي تاکنون در جستجوهاي ميداني خود بيش از 200نوحه از نقاط مختلف را جمع آوري نموده است؛ در اين پژوهش 16نمونه از آنها را  که داراي ساختار موسيقائي اصيل و مورد تأييد استاد مجيد کياني بود پخش و برخي از آنها را نيز اجرا نمود.

لازم به توضيح است که آقاي شهرياري از شبکه 5 سيماي جمهوري اسلامي ، طبق هماهنگي قبلي در اين برنامه حضور يافت و ضمن استفاده فراوان از مطالب اين برنامه براي تلويزيون، در همان شب به مصاحبه تلويزيوني با آقاي متين رضواني پور پرداخت که به طور زنده از آن شبکه پخش شد و مدت يک ساعت به طول انجاميد.

 

 

34-   4/ اسفند/ 85 : نغمه هاي آسماني 2 ( ويژه تعزيه و موسيقي)

محل اجرا: تالار وحدت

 

پژوهشي در موسيقي تعزيه: سعيد افزونتر

نمايش تعزيه : تعزيه گردان مرتضي صفاريان

             در بخش نخست برنامه پس از قرائت آياتي از کلام ا.. مجيد و نطق پيش از دستور مجري، آقاي سعيد افزونتر، پژوهشگر مدعو به بررسي موسيقي تعزيه معاصر از زاويه مردم شناسي(اتنوموزيکولوژي) پرداخت و در لابلاي سخنانش نمونه هاي صوتي، تصويري متعددي را پخش نمود. مدت اجراي اين پژوهش65 دقيقه بود.

بخش دوم برنامه اختصاص به نمايش تعزيه بازار شام به تعزيه گرداني حاج مرتضي صفاريان داشت؛ در اين نمايش سعي شده بود تا از نسخه قديم تهران و افرادي که اصيلتر مي خواندند استفاده شود. در اين نمايش ، قسمتهاي اضافي حذف شده و وجه موسيقائي آن غالب بود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

35- 31/فروردين/86 : اديب خوانساري(زندگي و آثار) تالار وحدت

 

در اين برنامه که با حضور خانواده اديب خوانساري و جمعي از اساتيد و نيز کارشناسان، هنرمندان و علاقمندان تشکيل شد بعد از قرائت قرآن و سخنان و تذکرات مجري، ميزگردي با حضور 3 تن از پژوهشگران اين عرصه آقايان بهروز مبصري، محمدرضا شرايلي و سيدعليرضا ميرعلي نقي برگزار شد و در آن ابتدا آقاي مبصري بيوگرافي اديب و سپس آقاي شرايلي ديسکوگرافي آثار و پس از ان آقاي ميرعلينقي تجزيه و تحليل 3دوره آثار اديب را بيان نمودند.

پس از تنفس از استاد احمد ابراهيمي به عنوان يکي از شاگردان اديب دعوت به عمل آمد تا خاطراتي از استادش را بيان نمايد و در آخر کنسرت پژوهشي بازخواني و اقتباس از صفحات بيات کرد، دشتي و بيات ترک اديب به خوانندگي آقاي منصور برهاني و تار آقاي بهمن سپهري شکيب اجرا شد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

36-  28/2/86:  مروري بر اثار ضبط شده در سالهاي 1284شمسي در تهران و 1907 در پاريس با تكيه بر آثار سيداحمدخان

 

 

در اين برنامه که با حضور نوادگان سيداحمدخان و جمعي از هنردوستان ساوه اي و کارشناسان و اساتيد و علاقمندان موسيقي تشکيل شد ابتدا آقاي بهروز مبصري آخرين پژوهشهاي خود را در باره بيوگرافي سيداحمدخان ارائه داد:

 سيداحمدخان(1319-1231شمسي) در ساوه بدنيا آمد. سيد احمد خان در شهرستان ساوه دنيا آمد پدرش حاج ميرزا سيد حسين ساوه اي از علماء بزرگ منطقه بوده كه در نجف اشرف وفات يافته.

سيد احمد خان پنجمين فرزند خانواده و تنها پسر بوده نام او را احمد گذاشتند و چون از خانواده سادات حسيني بوده بنام سيد احمدحسيني يا سيد احمد معروف گشته.

اولين معلم آواز وي پدرش بوده كه به اصطلاح قدما پا منبري ميخوانده و از نونهالي با آوازها و مرثيه آشنا گشته و بعد به هنر تعزيه خواني روي آورده و برخي از نقش ها را جرا مي كرده:

معين البكاء تفرشي تعزيه گردان تكيه دولت زماني كه در ساوه بوده او را با خود به تهران برده و تحت تعليم قرا ميدهد از آنجا كه در آن موقع تكيه بر دولت جاي رشد هنرمندان آوازي چون اقبال – نكيسا و... بوده او نيز در آنجا زير نظر ملا عبدالكريم جناب قزويني و محمد تفرشي تعليم يافت:

پس از مدتي با توجه به اينكه سيد احمد خان قامتي بلند داشته و تسلط به رديف آوازي پيدا كرده به سلك  خوانندگاه تكيه دولت در آمده و به الفباي نقش پرداخته .

 

سيد احمد خان در عرصه تعزيه خواني به خصوص هنگام اجراي شبيه حضرت عباس و حزين يزيد رياحي مورد تأييد هنر شناسايي چون اديب الملك فراهاني- ابراهيم بوذري – عبدال... دوامي قرار گرفته و هنر او را ستوده اند تسلط او بر رديف آوازي و اجراي تحريرهاي مسلسل و مقطع استعداد او را در پرده شناسي و حساسيت كم نظير گوش او از وي استاي كامل در آواز ايراني ساخته نبود. مي گويند وقتي در تكيه دولت به الفباي نقش مي پرداخته از طنين صدايش چلچراغها به لرزه در مي آمده و اشراف و درباريان  برايش هداياي نفيسي مي فرستادند.

از آنجا كه در دوره قاجار تمامي هنرمندان موسيقي طراز اول تحت الحمايه درباريان بوده اند سيد احمدخان نيز در دستگاه مستوفي الممالك بوده و مورد حمايت ايشان قرار داشته كه بعدها نيز داماد آن خانواده ميگردد. به تحقيق اهل سيد احمد خان خواننده اي رديف دان در مكتب سنتي موسيقي ايراني بوده و به رموز آن آشنايي كامل داشته در مقام استادي سيد احمد خان همين بس كه وقتي در سال 1284 شمسي 1906 ميلادي كمپاني گرامافون براي ضبط صفحه به ايران مي آيد جناب ميرزا حسينقلي با آواز سيد احمد خان اولين صفحات موسيقي دستگاهي را در چهارگاه به ضبط ميرسانند هم چنين درويش خان اولين اثر خود را با آواز سيد احمد خان در ماهور به ضبط مي رساند.

 

 سپس آقاي محمدرضا شرايلي  به  ديسکوگرافي آثار ضبط شده در 1284 ( اولين دوره ضبط صفحه در ايران ) و در پاريس  1286 و نيز آثار سيداحمدخان  و پخش صفحات نمونه پرداخت.

کنسرت پژوهشي شامل بازخواني صفحات ماهور سيداحمدخان با همراهي تار درويش خان (ضبط شده در سال 1284شمسي) قسمت بعدي برنامه بود که به خوانندگي آقاي شهرام فراز و با همراهي تار آقاي امين شريفي اجرا شد.

 

. پس ازتنفس،  آقاي سلمان سالک(کارشناس موسيقي و نوازنده تار) مبحثي با عنوان « تجزيه و تحليل ساختار موسيقي دستگاهي در آثار ضبط شده 1284شمسي » مطرح و مستنداتي را در زمينه نحوه تقسيم بندي موسيقي دستگاهي در دوره قاجار و تفاوتهاي آن با امروزارائه داد.

ادامه کنسرت پژوهشي ، بازسازي و بازخواني آثار ضبط شده از سيداحمدخان با همراهي تارآقا حسينقلي در دستگاه چهارگاه که حاصل بيش از 2سال تمرين آقايان شهرام فراز(آواز) و اميرشريفي(تار) بود و به خوبي اجرا شد.

 

 

38-   25/خرداد/86-   مروري بر آثار رضاقلي ميرزا ظلي

گزارش برگزاري کنسرت پژوهشي مؤسسه فرهنگي هنري آواي مهرباني در تالار رودکي

مؤسسه فرهنگي هنري آواي مهرباني سي و هفتمين نشست پژوهشي خود را با همکاري انجمن موسيقي اين بار با موضوع « مروري بر آثار رضاقلي ميرزا ظلي» روز جمعه 25 خرداد86 از ساعت 4 الي 6:45 در تالار رودکي برگزار کرد. در اين برنامه پژوهشي کاربردي، ضمن ديسکوگرافي و تجزيه وتحليل اثار ظلي، نمونه هايي از صفحات او پخش و برخي نيز بازخواني شد. فهرست برنامه به شرح بود:

ديسکوگرافي، زندگي و اثار ظلي: محمدرضا شرايلي

تجزيه و تحليل شيوه آوازخواني ظلي: پيمان نديمي فر

اجراي کنسرت بازخواني صفحه اصفهان و بيات ترک ظلي: آواز: پيمان نديمي فر، پيانو: غزال ناظر فصيحي

ادامه کنسرت پژوهشي پس از تنفس:

بازخواني صفحات چهارگاه و افشاري و يک تصنيف از ظلي: آواز: پيمان نديمي فر،      تار: بهاره فياضي

 

 

************

روانشاد رضاقلي ميرزا ظلي (1286-1324شمسي) فرزند شاهزاده احمدميرزا، از خوانندگان مشهور اين دوره بود که نزد دو استاد بزرگ ابوالحسن اقبال( اقبال السلطان) وعارف، تعليمات خود را تکميل کرد . در سال 1312شمسي کمپپاني انگليسي کلمبيا 23 روي صفحه از صداي وي ضبط کرد. در اين صفحات صبا، مشيرهمايون و احمد عبادي، ظلي را همراهي کرده اند. در سال 1317- 18نيز کمپاني نعيم ريکورد(احتمالأ در عراق) صفحاتي از وي ضبط کرد.

برخي از ويژگيهاي آوازي او بدين شرح است:

-     به كار گيري دانش موسيقي آوازي در كنار خلاقيت شخصي و صداي بي نظير خدادادي استفاده از تواناييهاي حنجره در اداي همه گونه اجزاي آواز (انواع غلت ها و تحريرها)

-         عدم يكنواختي در اجراي تحريرها و استفادة به جا از انواع آن

-         ايجاز سهل وممتنع در اداي جملات آوازي و گوشه هاي آواز

-         سرعت خارق العاده در اجراي تحريرها با حفظ شمردگي و شفافيت

-         توجه به اشعار شعراي متأخر

-         رعايت متانت و نظم در اجراي آواز و پرهيز از هرگونه تعجيل در اداي شعر و...

-         استفاده اندك و با وسواس زياد از الفاظ ، اصوات و لغات مكمل آواز

-         اجراي تحرير در اغلب موارد ، بعد از اتمام كلام

-         حفظ شفافيت ، رنگ و زنگ صدا چه در اوج وجه دربم

 

 

 

 

38-   22/تير/ 86 مروري بر آثار بازيگري و نمايش موزيکال

گزارش مصور از نشست پژوهشي اخير مؤسسه فرهنگي هنري آواي مهرباني با همکاري انجمن موسيقي در سالن رودکي ويژه:مروري بر آثار بازيگري و نمايش موزيکال ايراني (22تير86)

نقل گزارش از خبرگزاري ايسنا

http://www.isna.ir/Main/NewsView.aspx?ID=News-959877&Lang=P

سي‌وهشتمين نشست تخصصي ماهانه پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران با عنوان مروري بر آثار ضبط‌ شده‌ي بازيگري و نمايش‌هاي موزيكال ايراني جمعه ‌٢٢ تير در تالار رودكي برگزار شد.

به گزارش خبرنگار بخش موسيقي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، در اين برنامه كه توسط موسسه‌ي فرهنگي هنري آواي مهرباني و با همكاري انجمن موسيقي و تالار وحدت برگزار شد، ابتدا احمدرضا اسعدي به‌عنوان مجري برنامه به روي صحنه آمد و با اشاره به تاريخچه‌ي فعاليت‌هاي موسسه گفت: اين برنامه ويژه است و تفاوت‌هاي عمده‌اي با برنامه‌هاي ديگر دارد، در برنامه‌هاي گذشته كنسرت پژوهشي اجرا مي‌شد، كه اين‌بار بيشتر به جنبه‌ي تحقيقي كار پرداخته و به نمونه‌هاي صوتي گوش  ميدهيم.

ساسان فاطمي نيز در سه بخش به بررسي فرهنگ موسيقايي روحوضي پرداخت و پرسش‌هاي نظير مطرب كيست و تفاوتش با موسيقي‌دان‌هاي ديگر چيست؟ شكل‌گيري دسته‌هاي روحوضي، پاتوق و ... و همچنين كارها و رپرتوار مطرب‌ها را مطرح كرد. وي گفت: مطرب موسيقي‌داني مردمي،‌ حرفه‌يي‌ است كه براي جشن‌ها، مهماني‌ها و مراسم شادماني به خانه‌ي افراد دعوت مي‌شود و با موسيقي به‌همراه رقص دستمزدي دريافت مي‌كند.

فاطمي كه جداكردن مطرب‌ها از دسته‌ي ديگر موسيقي‌دان‌ها را مد نظر داشت، افزود: مطرب با لوطي دوره‌گرد - با تنبك و ... - تفاوت دارد چرا كه لوطي‌ها دعوت نمي‌شدند و در خيابان‌ها پراكنده بودند، علاوه بر اين كارشان به شكلي بود كه زنگ مي‌زدند و واردخانه مي‌شدند.

او افزود، در گذشته دسته‌هاي زهره و مينا جزو مطرب‌ها محسوب مي‌شدند كه با تعريف ما تفاوت دارد، در ضمن آنها مستمري بگير دربار بودند. دسته‌ي ديگر پيش پرده‌خوان‌ها هستند كه موسيقي‌دان حرفه‌يي نيستند و برخاسته از محيط روشنفكري بوده، روي آهنگ‌هاي موجود شعر گذاشته اجرا مي‌كردند.

وي سپس به دسته‌ي زن‌هاي اندروني اشاره كرد كه موسيقي را حرفه‌اي دنبال نمي‌كردند و براي مثال از ترانه‌هايشان مي‌توان به "هوو هوادار، هوو هوو" و "عمو سبزي فروش" اشاره كرد.

فاطمي تاكيد كرد: ‌اين نوع موسيقي بيشتر موسيقي ضربي بوده و ميان قوم و خويش‌هاي زن برگزار مي‌شده است، مطرب‌هاي دربار نيز "مطرب" حساب نمي‌شوند چرا كه موسيقي‌شان كلاسيك است و فقط در دربارا جرا مي‌كردند.

وي سپس به دو دسته‌ي "مقلدها" و "خيمه‌بازها" اشاره كرد و گفت: "مقلدها" پيشگامان ترانه‌هاي فكاهي مثل شيخ كرنا و شيخ شيپور هستند و ‌"خيمه‌بازها" نيز مثل مقلد براي اجراي موسيقي پول نمي‌گيرند، بلكه به‌خاطر نمايش اجرا مي‌كردند.

 

فاطمي تصريح كرد: "غزل خوان‌ها" ارتباطي با مطرب‌ها ندارند و نبايد با هم خلط شوند و بيشتر در مجالس دوستانه، كفتربازي - كبوتربازي - يا گود زورخانه آواز مي‌خواندند.

وي با بيان اين مطلب كه تمامي اين گروه‌ها رپرتوارشان، موسيقي مطربي تفاوت دارد به سه مرحله‌ي تاريخي مطرب‌ها اشاره كرد و گفت: در زمان قاجار مطرب‌ها به دو دسته تقسيم مي‌شدند؛ مطرب‌هاي مردانه و زنانه، كه البته مطرب‌هاي مردانه از اهميت چنداني برخوردار نبودند، اما در دسته‌هاي زنانه مي‌توان از زعفران باجي و حاجي قلمشاد نام برد كه بيشتر مختص به مجالس خانوادگي زن‌ها و مردهاي محرم بوده‌اند، برخلاف مطرب‌هاي مردانه كه بيشتر اختصاص به مجالس مجردي مردانه دارد.

او اضافه كرد، دوره‌ي پهلوي دوره‌ايست كه روحوضي شكل مي‌گيرد، بايد توجه داشته باشيم كه روحوضي صددرصد مطربي است، اما هر نوع موسيقي مطربي روحوضي نيست. مطرب‌ها در اندرون خانه‌ها بودند حال آنكه روحوضي در حياط خانه‌ها بوده است.

وي كه معتقد است، شكل روحوضي را به حالت جنيني در بين طبقات پايين جامعه در دوره‌ي قاجار نيز داشته‌ايم،‌ "دسته‌هاي مطرب مردانه" و‌ "مقلدها" در دوره‌ي پهلوي با هم ادغام مي‌شوند و تنها دسته‌اي كه به‌طور مرتب هم مقلد داشته و هم مطرب در زمان قاجار دسته‌ي "اسماعيل بزاز" بوده است و دسته‌هاي ديگري مثل "كريم شيره‌يي" و "عباس گنده" مقلد نداشتند.

فاطمي تشريح كرد، در زمان قاجار اسم دسته از روي اسم يكي از نوازندگان و يكي از اعضاي گروه انتخاب مي‌شده اما از "روحوضي" به بعد اسم دسته متعلق به كسي است كه لزوما "نوازنده"‌ي دسته نيست و بيشتر اهل نمايش است تا موسيقي. در دوره‌ي پهلوي دسته‌هاي زنانه تنزل مي‌يابد، يكي از دلايل آن اين است كه اجراي جشن از درون خانه به حياط مي‌آيد و همان‌طور كه مي‌دانيد ديده شدن مرد بين زن‌ها اشكال نداشته درحالي‌كه زن‌ها در انظار ديده مي‌شدند. اين دوره مصادف است، با ناپديد شدن لوطي‌ها، "عمل طرب خاصه" نامش عوض مي‌شود و خود را "هنرمند و موسيقي‌دان" مي‌نامند، همچنين مطرب وخيمه باز از هم جدا مي‌شوند و كم‌كم مطرب‌ها به كافه‌هاي لاله‌زار مي‌روند. بعد از انقلاب اسلامي نيز گروه‌هاي روحوضي از هم ‌پاشيد و ‌١٢-13 سال بعد مطرب‌ها به صورت فردي يا در گروه‌هاي كوچك موقت فعاليت مي‌كنند.

وي خاطرنشان كرد: "دسته‌هاي زنانه" نيز به كل ناپديد و منحل ‌شدند و مطرب‌ها نيز مجبور شدند به "خيمه شبازي" هم رو بياورند.

فاطمي از "احمد خان باش" نام برد كه دسته‌هايي از مقلدان داشته كه در قهوه‌خانه‌ها فعاليت مي‌كردند و درباره "مويد" توضيح داد: احمد مويد نمايش را از قهوه‌خانه بيرون آورد و مي‌خواست با تقليد از محيط مدرن صحنه‌يي تدارك ببيند كه مردم مستقل فقط به ديدن نمايش بيايند، اين تلاش‌ها شكست مي‌خورد، چرا كه يا با مخالفت افراد متعصب و يا عدم استقبال مواجه مي‌شود. احتمالا همين ايده‌ها باعث مي‌شود تا اين نوع دسته‌ها قوام يابد و طرفداران بيشتري براي دعوت به جشن‌هاي عروسي پيدا كند.

وي تاكيد كرد: دسته‌هاي روحوضي حداقل ‌١٢ نفر بودند؛ شش موسيقي‌دان و شش مقلد به رييس گروه، سر دسته مي‌گفتند كه از سر دسته‌هاي معروف مي‌توان اكبر سرشار، احمد مويد، حسين مويد، عباس موسس، عباس گوهري، نصرالله سبيل، روح‌الله، آتش سيما و ... را نام برد. به اعضاي گروه نيز همدست مي‌گفتند، سردسته‌ها عموما يا اهل نمايش بودند و يا در كل مديران خوبي بودند، همچنين براي دادن سفارش نيز به آنها مراجعه مي‌شد.

فاطمي سپس به اصطلاحات مختلفي چون "آكتور" - هنرپيشه، "آرتيست - رقاص "،"پوش" پسوند نقش‌ها مثل حاجي پوش، جوال پوش و سياه پوش اشاره كرد و گفت: دسته را بيشتر به‌خاطر رقاص يا سردسته دعوت مي‌كردند، نه موسيقي‌دان و از بين هم دست‌ها "شال كش" يا "صندوق كش" پادوي گروه بوده و تجهيزات را حمل مي‌كرد.

وي گفت: اعضاي گروه بدون اجازه‌ي سردسته حق نداشتند به دسته‌ي ديگري بروند و اگر اعضاي دسته‌اي مريض بودند يا عضو به دلايلي كم مي‌آمد از ميانه - كسي كه متعلق به هيچ دسته‌يي نيست - دعوت مي‌كردند؛ همچنين فردي به نام "كارد مطبخ" در گروه‌ها حضور داشته كه همه كاري از دستش برمي‌آمده است و معروف‌ترينش "محمد لوده پوش" بوده است.

فاطمي افزود: پاتوق اغلب قهوه‌خانه بوده‌اند و دسته‌ها با سر دسته مي‌نشسته‌اند تا افراد به آنها مراجعه كنند، زمان اجراي برنامه نيز مردم دور حوض، لب پنجره، پشت بام، پشت بام خانه‌ي همسايه مي‌نشستند و ‌٦ تا ‌١٢ شب مطرب‌ها مي‌زدند، مي‌خواندند و مي‌رقصيدند، سپس شام مي‌دادند و تازه اهل نمايش مي‌آورند كه اجرايشان تا ساعت ‌٤-5 طول مي‌كشيد.

او تقسيم دستمزد هم دست‌ها را تقسيم به نسبت دانست و گفت: سر دسته ‌٥ سهم، سياه‌پوش‌ها ‌٣ سهم، آكتورها ونوازندگان دو سهم و شال كش نيم سهم مي‌گرفت.

فاطمي از "امامزاده سيدعلي" به عنوان آخرين قهوه‌خانه‌ي محل كار مطرب‌ها نام برد و گفت:‌ اين مكان به تقاضاي بازاريان جمع مي‌شود و همان‌طور كه مي‌دانيد قهوه‌خانه هيچ‌گاه محيط خيلي خوش‌نامي در ايران نبوده به همين دليل اندك اندك بنگاه‌هاي شادماني در چهار راه سيروس و سرچشمه شكل ‌گرفت.

وي گفت: اول بايد ديد كه موسيقي مطربي يك سبك است يا يك رپرتوار خاص، موسيقي عاميانه و مردمي ايران است كه كاملا سيستمش، سيستم دستگاهي است با همان تصنيف و رنگ و ريتم، اما بازمانده‌هاي موسيقي مطربي روحوضي امروز سبك مبالغه‌آميز خاصي ندارند، گليساندوهاي كميك و مضراب‌هاي شلاقي به آن‌صورت به‌كار نمي‌رود. بعضي از عوامل و عناصري كه بعدها در موسيقي روحوضي به‌وجود آمده در قاجار نيز بوده، مثلا يكي دو شعر خيلي جدي كه بعد از آن به مايه‌هاي سبك عاميانه مي‌رفته است: "روي ناشسته چو ماهش نگريد" و يا برخي از مطرب‌ها كه براي برخي مصرع‌ها نام "چرنديات" را انتخاب كردند:‌ بشكن بشكنه بشكن/ من نمي‌شكنم، بشكن.

وي سپس از تمايل نوازندگان به موسيقي رقص غربي ياد كرد و گفت: مثلا "كمانچه زن‌ها دوست دارند والس، تانگو و ... بزنند و در "روحوضي جديد" چيزهاي بيشتري به آن اضافه مي‌شود و مرز بين مطرب‌ها و موسيقي‌دان‌ها مخدوش مي‌شود.

فاطمي خاطرنشان كرد: اشخاصي مثل مهوش، پريوش و آفت ترانه‌هاي كافه‌يي مي‌خواندند و اين ترانه‌ها به راديو نمي‌رفت و مي‌توان از جواد يساري، داوود مقامي، علي ظنري در اين زمينه نام برد.

وي اضافه كرد: برخي ترانه‌هاي اندروني خيلي به ندرت، وارد رپرتوار مطرب‌ها شدند چرا كه قسمت اعظمي از رپرتوار اندروني غير قابل اجرا در ملاءعام است، به دليل اينكه حاكي از مسايل جنسي و فحش به مادرشوهر، خواهرشوهر و.. است. رنگ‌ها، رنگ چهارگاه است و تنها مواردي كه باقي مانده باباكرم، بادابادا مبارك بادا، رنگ "مات" مايه كلاغي، داش داش، رنگ حاجي است.

وي سپس به ضربي‌خواني اشاره كرد كه دومين موسيقي خاص مطرب‌هاست و دو بخش دارد: نخست آواز كوتاهي با وزن آواز و دوم دوبيتي

 

فاطمي با بيان اين مطلب كه اشعار ضربي‌خواني دقيقا معلوم نيست از چه زماني شروع شده، گفت: روزنامه‌ي اميد كه اشعارش با وزن‌هاي مطربي مطابقت مي‌كند و داراي چهار شعر بود كه حداقل مطرب‌ها امروز مي‌شناسند، روزنامه‌ي توفيق نيز مدتي شعر كميك و مدتي شعر جدي داشته كه اغلب شعرهايش با ضربي‌خواني مطابقت نمي‌كند، روزنامه‌ي بابا شمل هم شعرهاي كنميك سياسي داشته كه مطرب‌ها نمي‌خوانند.

سپس نمونه‌اي از هوشنگ شيرازي با ضربي همايون و شعر "چرا نميشه" پخش شد كه با برگردان‌هاي "اي حبيب من" ‌و با ضربي‌ها و چرنديات مختلف كه فاطمي به آنها اشاره مي‌كرد، همراه بود و با يك دو بيتي به اتمام رسيد.

اسعدي نيز گفت: رند، رفيق، هفت خط و لات مفاهيم خاص خود را دارند كه متاسفانه امروز اشتباه استفاده مي‌شوند.

در بخش بعد محمدرضا شرايلي به ديسكوگرافي و بررسي آثار بازيگري تصانيف كميك و نمايش‌هاي موزيكال در صفحات گرامافون پرداخت و گفت: سري اول آثار ضبط‌شده پيش از جنگ جهاني اول بود كه ‌١٢٨٤ شمسي و ‌١٢٩١ شمسي در تهران بوده است، سري دوم آثار ضبط شده بين دو جنگ جهاني است، از ‌١٣٠٥ تا ‌١٣١٢ شمسي در تهران و از ‌١٣١٢ تا ‌١٣١٨ در خارج از كشور ضبط شده است. سري سوم پس از جنگ جهاني از ‌١٣٢٥ تا ‌١٣٣٨ كه پايان حيات صفحات سنگي ‌٧٨ دوره در داخل و خارج از كشور است.

شرايلي درباره‌ي دوره‌ي اول يا قاجار گفت: ‌٢٠ روي صفحه تقليد و بازيگري ضبط شده كه موزيكاليته در آن جنبه‌ي اصلي ندارد و به صورت تك‌گويي يا ديالوگ‌هاي دو، سه و چهار نفره وجود دارد. همچنين مجموعا تعداد پنج روي صفحنه از آثار دسته مطربي نايب علي، به‌همراه حسين جاري قاصر، و دو روي صفحه از دسته‌ي نايب رجب و سه روي صفحه از حسن‌خان كماجي ضبط شده است.

سپس نمونه‌اي از برچسب صفحات نشان داده شد كه شامل ‌١٦ صمد، تئاتر فال‌گير يهودي و مسلمان، اكبر تركه و ... بود. عنوان‌هاي آثار گرامافون انگلستان نيز با برچسب‌هايي مثل بركت خانه، تقليد چهار صندوق، هانس پينه دوز و.. همراه بود.

شرايلي به آثار مضحك (انواع مسخرگي، تقليد اصوات حيوانات، فضاهاي عمومي، اشخاص، روايات گفتاري از وقايع روزمره، لهجه‌هاي مختلف) در آثار ضبط شده‌ي بين دو جنگ اشاره كرد و گفت: اين آثار عموما بدون موسيقي به عنوان عنصر اصلي طنز و با رويكرد انتقادي اجتماعي بوده و محمودخان طيوري معروف به تقليد اصوات در اين دوره بوده است.

شرايلي از عناويني مثل طيور، حيوانات، مباحثه عربي، تقليد آواز شيخ شيپور و.. ياد كرد و چند تكه از اشعار مثل "مرا به گربه چه حاجت كه پشم بسيار است" را خواند.

وي به ملودي‌هاي جدي با اشعار طنز اشاره كرد و از نمونه‌اي روي پيش درآمد چهارگاه ركن الدين خان مختاري با پيانو حسين استوار توسط عبدالحسين خان كنگرلو نام برد.

شرايلي گفت: البته افرادي در خارج از ايران نيز بوده‌اند، عبدالامير افندي يكي از مقلدين بوده كه "عروسي دختر" را در سال ‌١٣٠٨ در بغداد ضبط كرده و يا سيدعبدالله كه "هفت زبون" را در بيروت ضبط كرده است.

سپس بخشي از "ميدان كاه فروش‌ها" پخش شد كه شرايلي گفت.همين تصنيف بعدها با همكاري شجريان و مهرتاش تبديل به اثري فكاهي شد.

وي از نمايش‌هاي موزيكال، زندگينامه شاعران يا نمايش‌هاي تغزلانه – عاشقانه به عنوان گونه‌ي دوم بين دو جنگ نام برد و به بررسي نمونه‌هايي از آگهي‌هاي مختلف مثل روزنامه اطلاعات و ... پرداخت و به اپرت پريچهر و پريزاد، اپرت گلرخ اشاره كرد.

شرايلي تصانيف فكاهي و طنز را نيز بررسي كرد و از اشخاص مطرحي مثل ابوالحسن صبا، موسي‌خان معروفي و ... نام برد و گفت: اين افراد گاه روحيات شوخي نيز داشته‌اند و‌آثار شكايت شوهر، شكايت زن، تصانيف كميك ابوالحسن خان صبا، گلوبندك، تلفيق رنگ افشاري و ماهور، دانس كميك و سالك از اين دسته هستند.

وي قطعاتي مثل ماشين مشدي ممدلي، داد از كرايه خونه .... را حاصل سفر مرحوم بديع‌زاده به آلمان با اركستر آلماني خواند و گفت: در سفر دوم بديع‌زاده، تاج، ملوك، ملكه برومند، صبا، محجوبي، كاكايي به سوريه رفتند و در سال ‌١٣١٨ آثاري مثل مرد دو زنه، شكايت از مادر شوهر و ... را ارايه كردند.

شرايلي به واپسين دوره پس از جنگ جهاني نيز كه ضبط توسط كمپاني هيز مسترزويس صورت گرفته اشاره كرد و گفت: تصنيف گل پري جون با اركستر معروفي، عاشق لات، جاهل معرفت‌دار با صداي مرتضي احمدي حاصل اين دوره هستند.

آثار جديدتري نيز مثل كيه كيه در ميزنه، ورزش‌هاي ترياكي‌ها،‌ريزه ريزه، حمومي حمومي، توبه باغ رفتي، مكتب شا باجي خانم و مباركباد را مي‌توان نام برد.

سپس تصنيف "واي واي خدا ذله شدم از ستم مادرزنم" اثر مرتضي احمدي كه ‌٦٠ سال پيش ضبط شده است، در سالن پخش شد.

اسعدي بعد از تنفس كتاب "من و زندگي" و "كهنه‌هاي هميشه نو" احمدي را معرفي كرد.

احمدي نيز گفت: حميد قنبري زنده هستند اما بيماري‌شان آلزايمر است و حالشان زياد خوب نيست. چند وقت پيش مرا راديو خواستند، گفتند صفحاتي آمده كه خواننده‌شان تويي اما نوازندگان را نمي‌شناسيم، وقتي چند دقيقه بعد به سراغم آمدند ديدند دارم گريه مي‌كنم، چرا كه اعضاي اركستر كساني مثل ابوالحسن صبا، موسي خان معروفي، ابراهيم منصوري، مرتضي محجوبي، وزيري تبار و حسين تهراني بودند كه در آن زمان همه به جز حسين تهراني فوت كرده بودند.

وي افزود: من نزديك ‌٤٦ سال در راديو و تلويزيون خدمت كردم علي تابش، منوچهر نوذري، اكبر مشكين، مصدق، محتشم، مهين ديهييم، بهمن‌يار فوت كرده‌اند و در راديو كسي نمانده كه با وي كار كنم و براي انسان خيلي شكننده است چنين وضعي را ديدن.

احمدي گفت: من در خانواده‌اي مذهبي بزرگ شدم، مادرم صداي زيبايي داشت، هر گاه براي برادر كوچكم لالايي مي‌خواند، گوش مي‌دادم، سپس عاشق صداي بديع‌زاده شدم.

اولين بار در نمايشنامه‌اي در مدرسه بازي كردم كه پدرم كتك مفصلي به من زد تا اينكه فهميدم تئاتر فرهنگ پيش پرده خوان ندارد، ‌٦ ماه آنجا نشستم اما متلك‌ها و ... را تحمل كردم.

وي به كمال پورتراب، كه در جلسه نيز حاضر بود اشاره كرد و گفت: پورتراب اولين كسي است كه كتاب را دست من داده است.

احمدي درباره تاريخچه‌ي بيات تهران يا كوچه باغي گفت: كوچه باغي در گذشته به "لشي" معروف بود بعد شد "لاتي" و "بابا شملي"، ابوالحسن خالقي، صبا، معروفي و ... بحث‌هاي زيادي مي‌كردند ودر نهايت گفتند ما بيات ترك، بيات اصفهان و ... داريم، اما "بيات تهران" نداريم البته اين در ميان هنرمندان گفته مي‌شود و در ميان مردم "غزل" يا "كوچه باغي" ناميده مي‌شود.

وي گفت: "كوچه باغي" تحرير ندارد، حالت دارد، ايرج، دلكش و پروين"كوچه باغي" خوانده بودند اما "آواز" در آن وارد كرده بودند،‌ "ابراهيم غزل خوان" در راديو براي نخستين بار كوچه باغي صحيح را خواند.

احمدي تاكيد كرد: "كوچه باغي" امروز مورد بي‌مهري قرار گرفته و صدايش هيچ جا در نمي‌آيد.

وي افزود: كوچه باغي هم در"سه گاه" و هم در "دشتي" خوانده مي‌شود.

سپس بنا به درخواست حضار، احمدي مي‌خواند:

از اول يار من بودي و اين آخر ولم كردي/ نمي‌دوني از اين كارت چه خوني بر دلم كردي

اسعدي به اجرا نشدن كنسرت گروه سپهر اشاره و براي همه اعضا آرزوي سلامتي و تندرستي كرد.

در واپسين بخش برنامه مهدي لطفي به بررسي حضور موسيقي در درام‌ها و نمايش‌هاي ايراني با گرايش طنز پرداخت و گفت: واژ‌ه‌ي "بازي" ريشه‌ي بسيار كهني دارد. "نمايش" واژه‌ي جايگزين "دراماي"يوناني است. نمايش كاتاكالي در هند كه موزيكال نيز هست يا اپراي پكن به هيچ وجه "دراماتيك" نيستند. وي كه به تعزيه و معركه در سه دسته‌ي اهل سخن، اهل زور و اهل بازي، اشاره مي‌كرد از دلقك‌ها و تلخك‌ها به عنوان پيشگامان نمايش‌هاي تقليد نام برد. وي افزود: در موسيقي نواحي ايران به موارد بسيار زيادي از هنرهاي نمايشي برمي‌خوريم، مثلا نوعي نقالي كه توسط عاشيق‌ها در آذربايجان اجرا مي شد، دو عاشيق كهنه‌كار مقابل همديگر قرار مي‌گرفتند و از همديگر سوالاتي مي‌پرسيدند، مثلا "شعري خوانده شود كه نقطه نداشته باشد يا شعري كه لب‌هايش به هم نخورد.

لطفي تاكيد كرد: ريتم، زمان، كلام در موسيقي و نمايش مشترك هستند و متاسفانه در مدارس امروز ما به صورت صميمي اين موارد آموزش داده نمي شود.

در پايان، سه نمونه از آثار مطربي به‌همراه فيلمي از تلاش برخي پژوهشگران براي احياي اين سنت‌ها و قطعه‌اي هم درباره‌ي" سهميه‌بندي بنزين" توسط جواد رفيعي پخش شد.

29/تير/86- سمنان: مروري بر آثار رضاقلي ميرزا ظلي

اين برنامه تکراري بود از برنامه مورخ 25 خرداد/86 که اين بار با همکاري اداره کل ارشاد اسلامي استان سمنان در تالار آفتاب اين شهر برگزار شد.

 

15/ شهريور/86- طالقان: درويش خان(زندگي و آثار)

با همکاري انجمن طالقاني ها به دبيري استاد معظم خوشنويسي اميرخاني و شرکت سرمايه گذاري و توسعه پايدار طالقان ( چهلمين نشست پژوهشي آواي مهرباني در اين برنامه با اولين همايش مشاهير طالقان پيوند زده شد. پژوهش و اجراي اين برنامه که درورزشگاه روستاي زيدشت, زادگاه درويش خان برگزار شد به عهده موسسه آواي مهرباني بود.)

سخنراني(مقدمه): استاد اميرخاني

نمايش فيلمي کوتاه از طبيعت و صنايع طالقان 

بيوگرافي درويش خان: بهروز مبصري

ديسکوگرافي: محمدرضا شرايلي

تجزيه و تحليل آثار: سلمان سالک(ارائه اين قسمت از پژوهش به علت استقبال بيش از حد مردم حذف گرديد).

کنسرت پژوهشي ( دو نوازي تار و تمبک ) : تار: سلمان سالک             تمبک: فريد خردمند

در اين بخش قطعاتي از اثار درويش خان در دستگاه ماهور و آواز افشاري اجرا و تصنيف« از کفم رها» نوسط فريد خردمند خوانده شد.

ساز آواز در دستگاه ماهور: تار : سلمان سالک                    آواز: مرتضي غزنوي

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 بهروز مبصري

 

 

 

 

 

 

 

                                            

 

 

 

 

 

 

سلمان سالک و فريد خردمند

 

 

 

 

مرتضي غزنوي و سلمان سالک

 

 

  

41- جمعه 23 آذر 87- سالن رودکی

مروری بر جایگاه و آثار ارکستری در موسیقی ایرانی

 

 

 

 

چهل و يکمين نشست پژوهشي مؤسسه فرهنگي هنري آواي مهرباني با همکاري انجمن موسيقي، دفتر موسيقي و مؤسسه فرهنگي هنري نماکارنگ

«مروري برجايگاه وآثار ارکستري در موسيقي ايراني» روز جمعه 23 آذر از ساعت 15 تا18:30 با حضور آقايان اساتيد دکتر شاهين فرهت، کامبيز روشن روان و محمدرضا شرايلي برگزار شد.

در اين نشست تخصصي که جمعي از کارشناسان و پژوهشگران و دانشجويان موسيقي و علاقمندان شرکت داشتند ابتدا شاهين فرهت در باره مفهوم واژه
«ارکستر» و کاربرد اين واژه در موسيقي ايراني و ويژگيهاي ساختاري موسيقي ايراني در پيوند با ارکستراسيون بياناتي ايراد نمود. پس از آن کامبيز
روشن روان درباره قابليت ها و ضرورت تقويت ارکستراسيون در موسيقي ايراني و اهميت مبحث هارموني در اين رابطه سخن گفت. از آنجائي که در اين زمينه اختلاف نظرهائي وجود داشت اين موضوع به مباحثه کشيده شد و به پرسش و پاسخ انجاميد.

 

در ادامه محمدرضا شرايلي به ديسکوگرافي آثار ضبط شده ارکستري بر روي صفحات سنگي از سال 1284تا 1338شمسي پرداخته و ضمن معرفي اين آثار و نشان دادن تصاوير ليبل ها،  چند نمونه از آنها را با گرامافون بوقي و فايل صوتي پخش نمود. از جمله ارکسترهاي اين دوره که معرفي شد مي توان از ارکستر با رهبري موسيو لومر، دسته اعتضاديه، ارکستر بالالايکا، موزيک ارکان حرب کل، ارکستر ابراهيم خان منصوري، ارکستر مدرسه عالي موسيقي، ارکستر پرويز ايرانپور، ارکستر گرگين زاده و ارکستر عباس شاهپوري را نام برد. در متن پژوهشهاي آقاي شرايلي آمده است:

سابقه تشکيل ارکستر در دوره قاجار، همزمان با تشکيل سيستم نظامي و نياز به وجود ارکستري به همان سياق جهت همراهي در مراسم ويژه در حضور سران حکومتي، به دوران محمد شاه قاجار باز مي گردد. طبق اسناد و سفرنامه هاي موجود، اولين پيشنهاد تشکيل گروه نوازندگان نظامي براي اجراي مارشها توسط عباس ميرزا به يکي از افسران روس در زمان سلطنت محمدشاه قاجار مطرح شده است. اما شکل گيري اولين ارکسترهاي نظامي سازمان يافته در زمان ناصرالدين شاه، توسط افسران قشون که از فرانسه به ايران آمده بودند صورت گرفت. در اين ميان نقش موسيو لومر فرانسوي از سايرين برجسته تر و مؤثرتر بوده است؛ به گونه اي که علاوه بر ضبط تعدادي از آثار وي و ساير دسته هاي زير نظر او در صفحات گرامافون (1284 شمسي - تهران)  بعدها نيز شاگردانش در دارالفنون ، شعبه موزيک نظام را براي تربيت نوازندگان ارکسترهاي نظامي سرپرستي کرده اند.

گشودن باب ارکستر بصورتي معين با تعريف خاص خود در موسيقي دستگاهي ايران را شايد براي اولين بار بتوان به کلنل وزيري نسبت داد که با رويکردي تخصصي و با زير بنايي از موسيقي دستگاهي ايران به تشکيل مدرسه  عالي موسيقي و ارکستر آن از سال 1302 شمسي به بعد همت گمارد.

با تأسيس مراکز و گروههاي هنري متعدد از اين تاريخ به بعد که به ارائه آثار خود بصورت کنسرت و اجراي تآترهاي موزيکال مي پرداختند، رفته رفته براي تشکل گروهي نوازندگان (مصداق ارکستر در اين دوره ) چه در تأتر، جوامع و کلوپهاي هنري، سينما، و .... و چه در ضبط صفحات گرامافون که در دوره پهلوي اول به رشد روز افزوني نسبت به دوره قاجار رسيده بود  جايگاه ويژه اي فراهم آورد که در آثار ضبط شده اين دوره به وضوح قابل بررسي است.

 پس از تأسيس راديو (ارديبهشت 1319 شمسي ) و احساس نياز بيشتر به وجود ارکسترهاي متعدد، تغييراتي در مصاديق ساختاري و اجرايي اين تفکر رخ داد که خود بحثي مستقل و تخصصي است که در اين خلاصه نمي گنجد.  سري دوم ضبط صفحات در دوره پهلوي دوم از سال 1326 تا 1338 (پايان عمر صفحات 78 دور و آغاز نسل صفحات ريز شيار 33 دور و 45 دور تا دهه 50 شمسي) ادامه يافت. اسامي بسياري از آهنگسازان اين دوره به همراه ارکسترهايشان وجود دارد که به موازات آن در برنامه هاي راديو و همچنين موزيک فيلمهاي سينمايي که در آن روزگار آمار رو به فزوني دارند، ديده مي شود. پيدايش برنامه هاي راديويي چن گلهاي جاويدان و گلهاي رنگارنگ در سال 1335 و به دنبال آن، يک شاخه گل ، گلهاي صحرايي، شما و راديو، با کاروان شعر و موسيقي و ديگر برنامه هاي ادبي- هنري موجب گسترش بيش از پيش ارکسترهاي راديو و نقش آن در اجراي موسيقي ايراني شده است که تأثيرات و تأثرات آن تا امروز در موسيقي ما وجود دارد.

 

همزمان در اين جلسه تعداد محدودي آلبوم پژوهشي صوتي با عنوان « سيري در نيم قرن آثار ارکستري موسيقي ايراني1» از سوي مؤسسه آواي مهرباني آماده شده بود که در دسترس علاقمندان قرار گرفت. در اين اثربرخي از نمونه هاي صوتي مذکور درجلسه گنجانده شده است.

 

بخش دوم برنامه به اجراي کنسرت گروه کر « ري را» به رهبري علي بلبلي و خوانندگي حامد کاظمي و مديريت علي عزتي اختصاص داشت. در اين اجرا که 13 نوازنده شامل سازهاي کوبه اي، سنتور، تار، کمانچه، بربط، ني و پيانو و 30 خواننده حضور داشتند قطعات «سماع مولانا» ساخته آقاي بلبلي، «چنگ رودکي» و « آي ليلي» تنظيم براي گروه کر با سازهاي ايراني اجرا شد.

 

 

 

 

معرفي اجرا کنندگان موسيقي

گروه کر ري را

 

علي بلبلي- آهنگساز، تنظيم کننده و سرپرست گروه

متولد 1342 در بابل، داراي مدرک کارشناسي موسيقي از دانشگاه هنر، نوازنده ني و مدرس آواز، عضويت در گروه کر دانشگاه هنر در سالهاي 1370الي1375، رهبر برگزيده گروه کر فرهنگسراهاي بهمن، خاوران و اقوام، تدريس مباني موسيقي و آواز کلاسيک در کلاسهاي آزاد دانشکده موسيقي هنر و هنرستان موسيقي سوره، کنسرتهاي متعدد در داخل و خارج از کشور، ساخت موسيقي فيلم زن شرقي(منتخب جشنواره)، توليد آلبوم هاي صوتي « کوهستان» و «سفر شرقي»، اجراهاي برگزيده در جشنواره هاي فجر، سرود انتظار، موسيقي محله و کسب رتبه ويژه از جمله فعاليتهاي وي به شمار مي رود.

 

 

ليست اسامي ارکستر«ري را»

 

گروه سوپرانو: محبوبه فخانتي-آتيه سعادتمند بحري-زهرا حاجيان-الهام حاجيان-الهام کمانکش- مريم ابراهيمي-نسيم آقازاده-رضوانه ولي-مرجان کمالي پور-سارا ياسيني- سميه فيض آبادي- مهتاب سرداري

گروه آلتو: خديجه اسد بيگي-فاطمه احمدي-مهربان تورنگ- فرشته اسد بيگي-طراوت شايان-هما زارع منش-مهديه اکبري-اعظم آقامحمدي-محبوبه آگاهي-رضيه لياقي-شوکت آهويي- عاطفه حسن پور

گروه تنور: اميرمقدسي-حامد کاظمي-مهدي شفق-افشين عزيزي-سعيد فتحي- مهدي فيض آبادي

گروه باس: مقتدا افشار-احسان گيلوري-فرهنگ عزتي-مهدي تبريزي-محسن الوندي -محسن مؤمني

همخوانان: محبوبه فخانتي-آتيه سعادتمند بحري-آيدا حاجيان-امير مقدسي-مقتدا افشار-حامد کاظمي-افشين عزيزي-مهدي شفق

تکخوان: حامد کاظمي

نوازندگان:

محسن عزيزي: دمام

شاهين شاد پي: تمبک

نازنين بحيرائي: دف

کتايون ملک مطيعي: سنتور

صابر نظر گاهي: تار

محسن فاضلي: تار

ميلاد پرصبر: تار

سميرا ابراهيمي: کمانچه

کاوه معتمديان: کمانچه

تينا پيرهادي: بربط

محسن صادقي: ني

شکوه محمودي: ني

ماني باستاني: پيانو

 

31 خرداد 87 ، سالن رودکي

مروري بر تاريخ پنج هزارساله سازعود و شيوه هاي نوازندگي آن

چهل و دومين برنامة پژوهشي از سري نشستهاي تخصصي« پژوهش در موسيقي ايراني» که به موضوع «مروري بر  تاريخ پنج هزارساله سازعود و شيوه هاي نوازندگي آن» اختصاص داشت روز جمعه 31 خرداد 87 از ساعت4 الي 7 بعدازظهردرسالن رودکي برگزار گرديد . در اين برنامه که با حضور جمعي از کارشناسان، هنرمندان و علاقمندان تشکيل شد بعد از قرائت قرآن و سخنان و تذکرات مجري، آقاي مجيد ناظم پور پژوهشگر و نوازندهء ساز عود در 3 بخش برنامه خود را آغاز کرد. در بخش نخست به تاريخ ساز عود پرداخت . به اعتقاد وي ريشهء اين ساز ايراني است و با ارائهء اسناد و مدارک از نقوش و کنده کاريها و کاوشهاي باستان شناسي اين مسأله را به اثبات رساند. پس از آن به ساخت عود در دوره معاصر پرداخت و از جمله تغييرات آن، تغيير در صداي آن، جنس سيمهاي آن، شيوه نواختن و همچنين سايز و اندازه آن را برشمرد.

 

وي افزود:

« به نظر مي رسد که با گذشت زمان دسته عود کوتاه تر شده و کاسه آن نيز بزرگتر شده است.
البته هنوز عودهايي در بعضي مناطق يافت مي شوند که دسته اي بلند و کاسه اي کوچک داشته باشند. به احتمال زياد کاسه عود در جهت توليد صدايي بهتر در موسيقي عربي بزرگ شده است. »

در حدود 10 سال پيش استاد قنبري مهر بر اساس شواهد و مدارکي که از ساز بربت در دوره ساساني بدست آمده سازي با نام بربت شبوطي ساخت که شبيه عود الشبوط عربي است. اين ساز صداي ايراني و بسيار مطبوعي دارد، اما با ابداعات ايشان شيوهء کوک کردن آن بسيار دقيق است. وي اين ساز را به نمايش گذاشت و قدري با آن نواخت.

 

پس ازمعرفي نوازندگان مشهور و تئوريسين هاي قديمي از جمله اسحاق موصلي و منصور زلزل  در بخش دوم برنامه به بررسي شيوه هاي نوازندگي جهاني اين ساز پرداخت و نمونه هاي صوتي مختلفي را پخش نمود. از جملهء اين نمونه ها آثار ضبط شده بر روي صفحات سنگي بود. برخي از نمونه ها را نيز با ساز خودش اجرا کرد.

يکي از مکاتب معروف و قديمي عود نوازي در جهان مکتب مصر است. نوازندگان مشهوري مثل استاد رياض السنباطي، استاد محمد عبدالوهاب و استاد فريدالاطرش از مکتب مصر هستند. دو مکتب ديگر به نامهاي حلب و شام بسيار شبيه به مکتب مصر هستند، اما شيوه نوازندگي آنها متفاوت است. برخي از محققين آنها را يکي مي دانند اما تفاوتهائي با هم دارند.

مکتب ترکيه و مکتب خليج(کشورهاي حاشيه خليج فارس)، مکتب افريقاي جنوبي، مکتب آفريقاي شمالي شامل مغرب، تونس، الجزاير و ليبي که مکتب اندلس و موسيقي اندلسي را هم در خود جاي دارد. اين مکتب داراي وجوه تشابه و تفاوتهائي با يکديگر هستند. از جهت مقام و فواصل با هم تفاوت دارند؛ مثلأ در مکتب عراق، بساطانات را داريم که در مکتب مصر نيست. بعضي از مقامه مختص به مناطق جغرافيائي خاص هستند. نکتهاي که حائز اهميت است اينست که حتي شيوه نواختن مقام ها در مصر و سوريه متفاوت است.

ناظم پور در ادامه بررسي شيوه ها به تفاوتهاي آنها پرداخت و ويژگيهاي مکاتب مختلف را با پخش نمونه هاي صوتي از صفحات سنگي برشمرد. ازجمله در مورد ويژگيهاي مکتب مصر چنين عنوان کرد که ويژگي مکتب مصر؛ ريتم دروني آن است و و نوازنده تا آخر اجرا ريتم خاصي را حفظ مي کند. در حالي که مثلأ در مکتب ترکيه مهمترين ويژگي آن گليساندوهائي است که در طول اجراي مقام مي شنويم و به آن لهجهء خاص ترکي مي دهد. وي با پخش نمونه اي از تکنوازي عود رياض السنباطي گفت:

شيوه وي به تقليد از قاريان مصري است و شباهت زيادي به صوت قرآن منشاوي و غلوش دارد؛ حتي ترتيب اجراي مقام هم به همان شکل است. از مکتب حلب هم هم عمر نقشبندي، عبدالرحمن جبقشي

و حسين سب سبي از سوريه را نام برد و گفت شيوه حلب شبيه شيوه مصر است اما لحن مختص به خودشان را دارند. در مکتب عراق، فضاي نوازندگي را متفاوت دانسته و به اعتقاد وي منير بشير و برادرش جميل بشير دو چهره تابناک در عودنوازي عربي هستند و منير بشير را خداوندگار ساز عود معرفي کرد که فضاي عود نوازي را متحول ساخت. پختگي بسيار زياد در مضراب و مقام و استفاده از همه امکانات اين ساز از ويژگيهاي ساز اوست. پس از پخش تصنيف معروف يا مالي يا والي از منير بشير نمونه اي از مکتب خليج و عود عمان را پخش نمود و گفت:

از مهمترين ويژگيهاي عودنوازي مکتب خليج تأکيد بر مضراب راست و متفاوت بودن ريتمهاي آنست. اما کشور کويت را مستثني نمود. شيوه نوازندگي و مقامهاي کويتي بسيار شبيه مصر و سوريه است با اين تفاوت که مقامي به نام«صوت» دارند که مختص خودشان است.

مکتب ديگر مکتب سودان است که فواصل آن پنتاتونيک و موسيقي آن کاملأ افريقائيست. پس از آن نمونه هائي از عودنوازي الجزاير (اندلسي) را پخش نمود که فضاي آن کاملأ متفاوت  و حس و حال آن ايراني و شبيه به دستگاه ماهور بود و اين نظريه که موسيقي ما از ايران به اسپانيا رفته را تقويت مي کرد.

قطعه ديگر به نام از آشور تا اسپانيا در مکتب عراق از نصير شمه پخش شد که بسيار متفاوت و نازک خيالانه بود.

از چهره هاي برجسته عود نوازي ايران نيز از عبدالوهاب شهيدي و منصور نريمان نام برد. نريمان براي نخستين بار در ايران تکنوازي عود را در برنامه گلها اجرا کرد و براي نخستين بار کتابي در باره اين ساز  تآليف نمود. پايان بخش سخنراني ايشان پخش نمونه اي از ساز منصور نريمان در مايه دشتي بود.

 

وي پژوهشهاي زيادي در زمينه ساخت اين ساز در خاورميانه انجام داده و برخي از سازهاي فراموش شده را نيز بازسازي نموده است. در اين جلسه چند نمونه از سازهاي عود که برخي از آنها فراموش شده است را نيز به نمايش گذاشت.

 

43- جمعه 18/مرداد/87 - سالن رودکي

مروري بر آثار اقبال آذر و بيگجه خاني

 

در اين برنامه که با حضور جمع قابل توجهي از علاقمندان و کارشناسان و هنرمندان موسيقي  و با جمعيتي بيش از ظرفيت سالن تشکيل شد ابتدا استاد داريوش پيرنياکان مطالب ارزشمندي در باره بيوگرافي و شيوه آوازخواني اقبال آذر بيان نمود. در بروشور اين برنامه آمده است که اقبال آذر ملقب به اقبال السلطان  از خوانندگان بنام و صاحب شيوه در تاريخ موسيقي ايران است. وي به سال 1242 شمسي در شهر الوند نزديکي قزوين به دنيا آمد  تا حدود 22سالگي از محضر ملا عبدالکريم جناب قزويني استفاده کرد. سپس به تبريز رفت و در دستگاه وليعهد محمد علي ميرزا مورد تکريم و احترام خاص قرار گرفت. پس از فوت مظفرالدين شاه به همراه وليعهد پيشين به تهران آمد و مدتي در تعزيه هاي تکيه دولت و مراسم مذهبي که در مسجد سپهسالار برگزار مي شد شرکت داشت.

 استاد پيرنياکان اشاراتي به مسأله مکاتب آوازي و مکتب تبريز کرد. به عقيده ايشان ريشه پيدايش مکاتب تبريز و تهران و اصفهان، پايتختي اين شهرها بوده است. وي اقبال را خوانندهء رديف دان و تکميل کنندهء شيوه آوازخواني سيداحمدخان و شيوهء او را در زمرهء تعزيه خواني معرفي کرد و در جمع بندي به اين نتيجه رسيد که ريشه موسيقي آذري و موسيقي رسمي ايران در اصل يکي بوده و اين تقسيم بندي ها به دلايل سياسي و ايجاد مرزهاي جغرافيايي بوجود آمده است.

 در ادامه به شرح ويژگيهاي شيوه اقبال پرداخت  و از برجستگيهاي آواز او، تسلط به رديف، حماسي بودن و صلابت آن، استفاده از جملات سازي در آواز، تنوع تحرير از جمله تحرير غنه و چکشي و بلبلي، پرحجم بودن صدا و تسلط بر مرکب خواني را عنوان نمود. از شاگرداني که تربيت کرده نيز از ابراهيم بوذري، ظلي و مرحوم قيطانچيان همچنين خانم ملوک ضرابي و بديع زاده نام برد.

سخنران بعدي آقاي محمدرضا شرايلي بود که در ادامه به ديسکوگرافي آثار ضبط شده از اقبال پرداخت و در اثناي برنامه صفحاتي از آواز وي را براي حضار پخش نمود. شرايلي دوره هاي ضبط صفحه از اقبال را چنين شرح داد:

دورهء اول( سفرتفليس-1914)

در سال 1293 به همراه درويش خان ، باقرخان رامشگر ، حسين طاهرزاده و عبدالله خان دوامي سفري به تفليس داشت و علاوه بر اجراي تعدادي کنسرت حدود 90 صفحهء دورو از آواز وي نيز در دستگاههاي مختلف موسيقي ايران به همراه تار درويش و يا کمانچه باقرخان توسط کمپاني مونارک رکورد ضبط شده است . اولين صفحه اي که در اين دوره ضبط شده آواز بيات ترک با تار درويش خان است. نمونه هائي از صفحات يافت شده از اقبال شامل ماهور(پيش درامد و درامد)- ماهور(داد، فيلي)- ماهور(دلکش)- بيات اصفهان- همايون(درامد)- همايون(چکاوک) - همايون(بيداد)- مخالف سه گاه با همراهي تار درويش خان مي باشد.

دورهء دوم( تهران-1308شمسي)

بعد از جنگ جهاني اول که مجددأ ضبط صفحات شرقي در خاورميانه آغاز مي شود، در سال 1308 کمپاني انگليسيHIS MASTER`S VOICE  به تهران آمد و حدود 40 صفحه با تار علي اکبرخان و عبدالحسين شهنازي و همچنين کمانچه مسيوهايک و گاهي هم همراهي ويولن ابراهيم منصوري از آواز اقبال توسط صدابردار فرانک ويليام ضبط گرديد. اين صفحات 4و نيم دقيقه هستند  و با برق پر شده اند. در اين دوران اقبال در سن 66 سالگي باقدرت و صلابت خاص صدايش آثار ارزشمندي را به گنجينه موسيقي ايران افزود؛ از جمله حدود 18 دقيقه رديف همايون را با تار علي اکبرخان شهنازي خوانده است. شرايلي اسنادي از آثار ضبط شده از اقبال در صفحات گرامافون را نيز ارائه داد.

دورهء سوم(دهه 40-صفحات 45 دور)

  پس از آن سالها در تبريز سکونت داشت. سومين دوره آثار ضبط شده از وي با همراهي تار استاد غلامحسين بيگجه خاني و دايره فرنام در سالهاي دهه 40  بر روي صفحات 45 دور است و در حالي که اقبال صدمين بهار عمر خويش را نيز سپري کرده به يادگار مانده است. سرانجام بلبلي که پيش از صد سال يکه تاز نغمه خواني و هزار دستان موسيقي ايران بود و آثارش سرچشمه زلال نغمه و معلم بيش از 3 نسل آواز خوانان اين سرزمين بود در اسفند سال 1349 خاموش شد .

شرايلي فيلمي از آواز اقبال را نيز پخش نمود.

غلامحسين بيگجه خاني

در بروشور برنامه توسط محمدرضا شرايلي چنين نوشته شده:

 استاد غلامحسين بيگجه خاني، نوازنده بنام تار در سال 1297 شمسي در تبريز ديده به جهان گشود. پدر وي حسين قلي بيگچه خاني که از مشاهير تار نوازي تبريز بود تعليم مقدمات موسيقي را به فرزند خردسالش برعهده گرفت؛ ليکن غلامحسين در آغاز نوجواني پدر را از دست داد. پس از آن از محضر بسياري از بزرگان موسيقي آذربايجان بهره برد و معلوما خويش را تکميل نمود. سالها در ارکسترهاي متعدد تبريز به نوازندگي و آهنگسازي پرداخت و پس از تأسيس راديو تبريز مدتها سرپرستي ارکستر شماره 1 راديو را برعهده داشت و آثار زيادي از وي بر روي نوار يا صفحات 45 دور از اواخر دهه 30 و دهه 40 شمسي در تبريز ضبط شده و به يادگار مانده است. نقطه عطف آثار به جا مانده از بيگجه خاني همراهي با استاد اقبال آذر است که آثار فراواني از اين دوستاره درخشان آسمان هنر ايران چه به صورت راديويي و چه به صورت ضبط هاي خصوصي نزد دوستان به يادگار مانده است. اين استاد بي بديل در دهه50 در تعدادي از برنامه هاي جشن هنر شيراز نيز حضور درخشاني داشت و درکنار ديگر اساتيد بزرگ موسيقي ايران به اجراي  برنامه پرداخت. بيگجه خاني در فروردين سال 1366 دار فاني را وداع گفت.

 

استاد داريوش پيرنياکان ضمن بيان بيوگرافي بيگجه خاني مطالب ارزنده اي در بارهء شيوهء تارنوازي او مطرح نمود. به عقيدهء وي بيگجه خاني در مکتب آقا حسينقلي  و به شيوهء درويش خان ساز ميزد. پيرنياکان تفاوتهاي مکتب و شيوه را چنين برشمرد:

-مکتب مي تواند داراي شيوه هاي مختلف باشد؛ اما شيوه تقسيم پذير به شعب نيست.

-مکتب داراي ارکان خاصي است، حتمأ بايد رپرتوار درسي داشته باشد. انگشت گذاري، زمان بندي و مضراب گذاري خاص داشته باشد و از امکانات ساز به نحو خاصي استفاده کند.

پيرنياکان افزود: به اين نتيجه رسيدم که  در نوازندگي تار در ايران 3 مکتب وجود دارد: 1- ميرزا حسينقلي    2- کلنل وزيري                  3- علي اکبرخان شهنازي

درويش خان، مکتب ندارد، در مکتب حسينقلي ساز ميزند؛ اما شيوهء خاص خودش را دارد. انگشت گذاري و مضراب گذاريش مثل حسينقلي است اما نرم تر ساز مي زند، کمتر از ميرزا از رديف استفاده مي کند، چهارمضرابهايش فرق مي کند و درواقع شيوهء خاص خودش را بوجود اورده است. اما علي نقي وزيري و علي اکبرخان کاملأ مکاتب جديدي را در تار ايجاد کردند.

پس از برشمردن ويژگيهاي تارنوازي علي اکبرخان شهنازي و علي نقي وزيري افزود:

هيچوقت شيوه نمي تواند شاگرد تربيت کند. يکي از ويژگيهاي مکتب اينست که شاگرد تربيت مي کند؛ زيرا در شيوه رپرتوار درسي وجود ندارد.

از ويژگيهاي ساز بيگجه خاني شفافيت، سرعت بسيار زياد هم دست راست و هم دست چپ و هماهنگي دو دست باهم را برشمرد و افزود:

دو نوع ريز دارد، ريزهاي بسيار پر و آبشاري و ريزهاي بسيار شمرده و در جاهاي خاص از آنها استفاده مي کند.

-         از نظر زمان بندي مثل پيشينيان است اما با سرعت بيشتر

-         در استفاده از رديف مثل قدماست.

-         از نظر جواب آواز هم بي نظير است.

حسن ختام بخش اول برنامه پخش صفحه اي از آواز اقبال در رضوي و حسيني با تار بيگجه خاني و نيز پخش فيلمي از بيگجه خاني و شجريان در جشن هنر شيراز بود.

بخش دوم برنامه به اجراي کنسرت پژوهشي گروه هزارآوا به سرپرستي آقاي توفيق ايران پرور اختصاص داشت که طي آن قطعاتي از بيگجه خاني در دستگاه سه گاه اجرا شد

بخش دوم: کنسرت پژوهشي گروه هزارآوا  (30 دقيقه)

1-      پيش درآمد سه گاه   بيگجه خاني

2-      تکنوازي تار           (درآمد-چهارمضراب سه گاه بيگجه خااني)

3-      تکنوازي سنتور

4-      ضربي زابل (گروهي)

5-      دونوازي کمانچه و عود           مخالف

6-      چهارمضراب مخالف  تار

7-      تصنيف مخالف(گروهي)          قديمي

8-      مثنوي مخالف –فرود ني

9-      تصنيف سه گاه (گروهي)         قديمي

10-   رنگ سه گاه(گروهي)             بيگجه خاني

 

44- جمعه-12/مهر/87 - سالن رودکي

پژوهش و بازخواني تصانيف منسوب به عبدالقادر مراغي: با حضور استاد محمدرضا درويشي، نگار بوبان، بهزاد میرزائی

(ایقاع در تصانیف منسوب به عبدالقادر مراغی)

 

 

فهرست عناوین مباحث مطروحه در این نشست

■ شوق­نامه: پروژه­ي بازخواني تصانيف منسوب به عبدالقادر مراغي

■ گروه عبدالقادر مراغي

■ انتشار آلبوم شامل سه لوح فشرده و دو كتاب

■ درباره­ي عبدالقادر مراغي

■ ابهامات، پرسش­ها و مسائل در بازخواني تصانيف؛ ادوار ايقاعي

■ ايقاع در رسالات عبدالقادر

■ اصول در تصانيف منسوب به مراغي و مقايسه­ي آن با دورهاي مندرج در رسالات

■ كاركرد ادوار ايقاعي در تركيب با ملودي؛ كاركرد ريتميك و متريك

■ بررسي ادوار ايقاعي و تنوع كاركرد موسيقايي آن­ها در تصانيف منسوب به عبدالقادر، از اجراهاي گروه عبدالقادر 

■ خاستگاه­ها و خصوصيات موسيقي دوره­ي تيموري

■ طرح خلاصه­ي مباني نظري موسيقي دوره­ي تيموري بر اساس رسالات عبدالقادر

■ اقسام تصانيف از بامداد شكل­گيري تا غروب آن­ها در ايران

■ چگونگي ادامه­ي سبك آهنگسازي عبدالقادر در تركيه­ي عثماني

■ پيشينه­ي تصانيف و سبك آن­ها و چگونگي انتقال آن­ها به دوره­ي معاصر

■ نظر چند موسيقي­دان و موسيقي­شناس درباره­ي تصانيف منسوب به عبدالقادر

■ تصنيف حسيني در مقاصدالحان و جامع­الالحان

■ چند نمونه از تصانيف بازخواني­شده

 

عبدالقادر مراغي

"عبدالقادر غيبي حافظ مراغي" (متوفي 838 هجري قمري) برجسته­ترين موسيقي­دان، نظريه­پرداز و مصنّف قرن هشتم و نهم هجري است. از او رسالاتي در موسيقي چون "مقاصدالالحان"، "جامع­الالحان" و "شرح ادوار صفي­الدين ارموي" به زبان فارسي باقي مانده كه از آخرين و مهم­ترين رسالات موسيقي دوره­ي اسلامي محسوب مي­شوند. همچنين تعدادي تصنيف منسوب به اوست كه بعد از حدود 500 سال نقل و انتقال شفاهي امروز به دست ما رسيده است.

عبدالقادر مراغي ابتدا در بغداد ادامه­دهنده­ي سبك صفي­الدين ارموي بود. از زماني كه عبدالقادر به دربار آل جلاير در تبريز فراخوانده شد، اين مكتب به حوزه­ي فرهنگي تبريز و اردبيل منتقل شد و زماني كه تيمور پايتخت خود را سمرقند قرار داد و بهترين هنرمندان از جمله عبدالقادر را به دربار خود فراخواند، مكتب صفي­الدين توسط عبدالقادر به سمرقند نيز انتقال يافت. سپس شاهرخ پسر تيمور در هرات مستقر شد و عبدالقادر به دربار هرات فراخوانده شد و بدين­ترتيب مكتب صفي­الدين از غرب به شرق ايران منتقل گرديد. البته در اين انتقال­ها، مكتب صفي­الدين با وجود عبدالقادر مراغي تغييرات قابل توجهي يافت. حاصل نوآوري­ها در مكتب صفي­الدين، سبك عبدالقادر در تئوري و عمل، به تدريج نمود پيدا كرد و شكوفا شد.

رسالات عبدالقادر در عين حال كه ادامه­دهنده­ي مكتب صفي­الدين است، نسبت به اين مكتب حاوي نوآوري­هاي فراواني در نظر و عمل است. چنين است كه عبدالقادر مراغي را مي­توان سردمدار نحله­ي فارسي­زبان مكتب منتظميه در شرق ايران دانست. مكتب صفي­الدين در غرب ايران در قلمرو فرهنگ­هاي عربي- عثماني باقي ماند و ادامه يافت. از طرف ديگر، سبك عبدالقادر نيز پس از متزلزل شدن حكومت آل تيمور، با توجه به ريشه­هاي مشترك، توسط فرزندان عبدالقادر به فرهنگ عثماني انتقال يافت.

بر اساس برخي روايات، دو پسر عبدالقادر به دربار عثماني پناهنده شدند و سبك خود و پدر را - با توجه به ريشه­هاي مشترك- به حوزه­ي فرهنگ عثماني كشاندند و بدين ترتيب، اين سبك كه حاوي نوآوري­هايي در مكتب صفي­الدين نيز بود، دوباره به غرب ايران بازگشت. در عين حال، عبدالقادر مراغي هرگز در يك دوره­ي طولاني در عثماني حضور نداشته و تنها شيوه­ي او به آن دربار انتقال يافته است. از اين سبك، بخش اندكي در سمرقند و بخارا و بخش عمده­ در فرهنگ عثماني تداوم يافت و زيربناي مكتب موسيقي كلاسيك عثماني قديم و تركيه­ي جديد شد. چنانچه در فرهنگ عثماني -تركي- به عبدالقادر لقب "نياي بزرگ" داده شده است. سبك وي آنچنان در شكل­گيري موسيقي كلاسيك ترك (عثماني) اهميت دارد كه با حذف آن، زيربناي موسيقي كلاسيك ترك درهم­مي­ريزد.

گمان مي­رود كه سبك عبدالقادر به­ويژه در آهنگسازي تا دوره­ي صفوي در ايران تداوم داشته و پس از آن با توجه به تغييرات ريشه­اي صفويان در فرهنگ، هنر، سياست و دين به تدريج دچار استحاله شده و محو گرديده است. به­گونه­اي كه در ايران معاصر هيچ ردّپايي از سبك او در آهنگسازي برجاي نمانده است و شيوه­ي او –اين نابغه­ي بزرگ ايراني- در ايران به فراموشي گرائيده؛ تنها به رساله­هاي او توجهي كمرنگ شده است.

 

 

گروه عبدالقادر مراغي

هسته­ي اوليه­ي اين گروه، در مهر 1384 زير نظر محمدرضا درويشي شكل گرفت. گروه عبدالقادر مراغي از فروردين 1385 با تركيب بزرگ­تر، با 22 نوازنده فعاليت خود را ادامه داد. از شهريور 1385 اين گروه با تركيب ده­نفره مرحله­ي جديد خود را آغاز كرده و تاكنون ادامه داده است.

انگيزه­ي اصلي شكل­گيري اين گروه، بازخواني رپرتواري از تصانيف منسوب به  عبدالقادر مراغي است. اين آثار پس از بيش از سه سال تمرين، اكنون ضبط شده و مراحل انتشار را سپري مي­كند. اعضاي گروه عبدالقادر مراغي جملگي از نوازندگان و موسيقي­دانان شناخته­شده و تحصيل­كرده­اند كه بعضاً در دوره­هاي كارشناسي ارشد و دكتري مشغول به تحصيل­اند.

تاكنون نيمي از اهداف اين گروه يعني ضبط رپرتوار به انجام رسيده و هدف بعدي اين گروه ارائه­ي اين آثار در قالب كنسرت در داخل و خارج از ايران و حضور در كنفرانس­ها جهت معرفي رپرتوار اجرايي خود و موسيقي دوره­ي تيموري به عنوان يكي از اوج­هاي تاريخ فرهنگ و هنر اين سرزمين است.

 

 

 

اعضاي گروه عبدالقادر مراغي

احسان ذبيحي­فر: نوازنده­ي كمانچه آلتو

بهزاد ميرزايي: نوازنده­ي دايره، هم­خوان و پژوهش­گر

سامر حبيبي: نوازنده­ي كمانچه آلتو

ساناز نخجواني: نوازنده­ي قانون

سيامك جهانگيري: نوازنده­ي ني و هم­خوان

سيد آرش شهرياري: نوازنده­ي تنبور چهارتار (تنبور ابريشمي)

سيروس جمالي: نوازنده­ي رباب بم، هم­خوان، پژوهش­گر و مترجم

علي صمدپور: نوازنده­ي رباب و هم­خوان

نگار بوبان: نوازنده­ي عود و پژوهش­گر

همايون شجريان: خواننده

 

45- مروری بر زندگی و آثار وشیوه تارنوازی مرتضی خان نی داود

جمعه/29آدر 87- سالن رودکی            

با حضور: بهروز مبصری- محمدرضا شرایلی- فاطمه ریوند- بابک راحتی

 

چهل وپنجمین نشست تخصصی پژوهش در موسیقی ایرانی با همکاری بنیاد رودکی و انجمن موسیقی این بار با عنوان « مروری بر زندگی و اثار مرتضی نی داود» روز جمعه 29 فروردین از ساعت 15 الی 17:30 در محل سالن رودکی برگزار گردید.

در این برنامه که با حضور جمعی از هنرمندان و علاقمندان و مخاطبین این عرصه تشکیل شد، ابتدا آیاتی از کلام ا... مجید در دستگاه شور توسط آقای متین رضوانی پور قرائت گردید؛ پس از ان میز گرد با حضور اقایان بهروز مبصری و محمدرضا شرایلی و خانم فاطمه ریوند تشکیل و پیرامون موضوع مطروحه بحث و گفتگو به عمل امد.

بخشهای مختلف این پژوهش عبارت بود از بیوگرافی، دیسکوگرافی و تجزیه و تحلیل اثار نی داود که مباحث ان به پیوست ارائه می شود. پس از تنفس تکنوازی قطعاتی از نی داود توسط آقای بابک راحتی و خانم مرضیه ریوند به صورت تکنوازی اجرا گردید.

این برنامه رأس ساعت مقرر پایان یافت.

خلاصهای از پژوهش های ارائه شده:

 

مرتضی خان نی داوود: متولد 1279 هـ . ش تولد در یک خانواده کلیمی و آشنا به موسیقی

- آشنایی با ساز تار نزد خود و بدون استاد در سن 5 سالگی

-آموختن تار نزد رمضان خان ذوالفقاری از ( شاگردان میرزا حسینقلی ) به مدت 7 ماه

-فراگیری ردیفهای موسیقی ایرانی به مدت 2 سال نزد میرزا حسینقلی

-تعلیم نزد درویش خان در سن 14 سالگی به مدت 3 سال تا جائیکه در مقام جانشینی خلف قرار گرفت و در مدت 3 سال موفق به دریافت 3 نشان تبرزین مسی، طلا، تقدیر نامه و تصدیق کتبی به خط استادشد.

-کشف خانم قمر الملوک وزیری در یک مجلس مهمانی و دعوت او به کلاس خود برای فراگیری موسیقی دستگاهی و شیوه ی آواز خوانی در سال 1300 هـ . ش و در ادامه اجرای کنسرتهایشان در تهران و شهرستانها از جمله شیراز ، اصفهان، همدان، مشهد و کرمانشاه.

-آشنایی و همکاری با عارف قزوینی در سال 1301 هـ .ش و در خواست از مرتضی برای همراهی تار در گروه همنوازان کنسرت به مناسبت چهلمین روز درگذشت استادش درویش خان به همراه پیانوی محجوبی و آواز طاهرزاده و دوامی و پرداخت تمام قرضهای استاد با وجوه عاید شده در سال 1305 .         - تأسیس مدرسه ی درویش با اجازه از وزارت فرهنگ آن روز در کوچه بختیاری ها در خیابان علاءالدوله (فردوسی امروز) در همان سال (1305).

- سرمایه گذاری اولین کمپانی انگلیسی به نام هیزمسترزویس و ضبط اولین صفحه توسط این کمپانی با اجرای نی داوود و قمر در آواز اصفهان، اواخر سال 1305.

-ضبط صفحات موسیقی توسط کمپانی های پولیفون و هیزمسترزویس در سال 1306 بیشتر به خوانندگی ملوک ضرابی و همچنین قمر و ضبط تعدادی صفحه به صورت تکنوازی که در این صفحات ویلن موسی خان نی داوود، تار مرتضی و آواز قمر را همراهی نموده است. همچنین ضبط آثاری مانند  مرغ سحر با صدای ملوک ضرابی و کنسرت مدرسه ی درویش توسط کمپانی پولیفون.

- اجرای کنسرت به همراه عارف قزوینی به نام "عارفنامه"  در همدان

- اجرای کنسرت همراه با پیانوی محجوبی و آواز تاج اصفهانی از طرف روزنامه ناهید در باغ سهام الدوله

 - همکاری با رادیو در سال 1319 و فراگیری خط نت

- پذیرفتن دعوت رادیو برای ضبط ردیفهای موسیقی کلاسیک ایرانی به مدت 2 سال 1355- 1353       - واگذاری مغازه ی الکتریکی خود به نام شباهنگ در سال 1357 به فرزندی که از دوران کودکی هزینه تحصیلش را برعهده گرفته بود.

- مهاجرت به آمریکا در سن 80 سالگی در سال 1359

- درگذشت : مردادماه 1369 در سن 90 سالگی در شهر لس آنجلس و خاکسپاری در گورستان کولما در جنوب سان فرانسیسکو

*******

شیوه نوازندگی نی داود

1- شیوه ی تدریس نی داود همان روش تدریس میرزا حسینقلی و درویش خان است که درکودکی و نوجوانی آموخته بود.

2- مشاهده ی تداوم فرم درویش خان در ساخت آثار به ویژه پیش درآمدها، شمار آهنگهایی که وی ساخته به بیش از 200 قطعه می رسد. آثار درخشانی مانند مرغ سحر، تصنیف اصفهان (شاه من – ماه من  )روزگار گذشته ( بس کن ای دل) تصنیف آتش دل که به گفته ی خویش یکی از زیباترین آثار وی می باشد.

3- آغازگر بیشتر اجراها با یک چهارمضراب کوتاه در الگوهای ریتمیک متنوع و بدیع و بعد معرفی گوشه های اصلی دستگاه

4- استفاده صحیح و بجا از گوشه های ردیف در ساخت آثار

5- سرعت و چابکی در پنجه و مضراب و مهارت در اجرای مضرابهای ریز و استفاده کمتر از تک ریز و تسلط کامل در نگه داشتن ریتم

6- شیوهءبیان و لحن برگرفته از طبیعت فردی و فرهنگ یهودیان، تأثیر لهجه و آکسان و کششهای زمانی از لهجه ی یهودیان.

 

 

 

مروری بر آثار ضبط شده در سفر لندن

گفته ها و ناگفته هائی از سفر لندن(1909)

به مناسبت یکصدمین سال ضبط صفحه در لندن

سالن رودکی- جمعه 29 آبان 1388- از ساعت 17 الی 20

با حضور آقایان: دکتر امیرحسین پورجوادی(استاد و عضو هیأت علمی دانشگاه تهران)- بهروز مبصری(کارشناس و پژوهشگر در زمینهء رجال شناسی تاریخ معاصر موسیقی ایران)- مهندس محمدرضا شرایلی(هنرمند و پژوهشگر در زمینهء دیسکوگرافی تاریخ معاصر موسیقی )

چهل و هفتمین نشست پژوهشی مؤسسه فرهنگی هنری آوای مهربانی با همکاری دفتر موسیقی، انجمن موسیقی و بنیاد فرهنگی رودکی و با حضور جمعی از کارشناسان، هنرمندان و علاقمندان تشکیل شد.

 

در این برنامه ابتدا آقای متین رضوانی پور از هنرمندان جوان در عرصهء آواز ایرانی و تعزیه و مداحی و مؤلف تاب «نوحه خوانی در ایران» آیاتی از کلام ا... مجید را در ردیف دستگاهی ایران و در مایهء بیات اصفهان قرائت نمود.

پس از آن خانم منصوره پورمقدم مجری برنامه، گزارشی کوتاه از عملکرد این جلسات و خروجی آن که در واقع مشارکت در شفاف سازی و مستند سازی تاریخ موسیقی یکصد سال اخیر ایران است از طرف خانم فندرسکی مدیر مؤسسه آوای مهربانی و مدیر برنامه قرائت نمود. در قسمتهائی از این گزارش آمده است:

«شاخص ترین موضوعی که چارچوب این نشستها را تشکیل داده و بلا استثناء در تمام این برنامه ها دنبال می شود« دیسکوگرافی» آثار ضبط شدهء موسیقی ایرانی از ابتدای تاریخ ضبط صفحه در ایران به عنوان تنها فرمت انتشار آثار صوتی از 1284 شمسی تا دههء 1340 و نقش رسانه ای آن است. تمامی تلاش تهیه کنندگان برنامه بر این بوده است تا دیسکوگرافی[2] بعنوان یک روش و مدخلی برای ورود به دیگر بررسی های تاریخی و پژوهشهای موسیقی شناسی در ایران باب و متداول شود.

تداوم این نشستها و به موازات آن، بازتولید و انتشار آلبومهای پژوهشی از آثار ضبط شده در تاریخ موسیقی ایران بر روی صفحات قدیمی که همچنان توسط این مؤسسه ادامه دارد سهم قابل توجهی در مشارکت در روشنگری و شفاف سازی تاریخ موسیقی ایران در یکصدسال اخیر داشته است، به طوری که تأثیر آن را می توان در اقبال و رویکرد پژوهشگران، هنرجویان و هنر آموزان این عرصه به آثار ضبط شدهء قدیمی به عنوان منابع آموزشی و پژوهشی مشاهده نمود.»

مطلب قابل توجه دیگری که از سوی مجری قرائت شد اشاره به سفرهای تاریخی هنرمندان ایرانی برای ضبط صفحه بود:

« در طول نشستهای گذشته به این جمع بندی رسیدیم که هنرمندان ایرانی در دورهء قاجاری 3 سفر برای ضبط صفحه داشته اند، پیش از آن اولین دورهء ضبط صفحه در ایران صورت گرفت که به سال 1284 شمسی توسط شرکت گرامافون در تهران انجام شد و ما به مناسبت یکصدمین سالگرد در 18 آذر سال 1384 در همین سالن رودکی نشست ویژه ای با حضور آقایان مهندس امیر منصور، دکتر ساسان فاطمی و دکتر امیرحسین پورجوادی برگزار کردیم.

اما اولین سفر در سال 1907 به پاریس رخ داد که با حضور آقاحسینقلی و سیداحمدخان و همراهان و توسط شرکت گلوبوس ریکورد صفحاتی ضبط شد و فیلم « دلشدگان» درواقع الهامی از این سفر بود و بدین خاطر در سال 1384 نشستی به مناسبت یکصدمین سالگرد با عنوان « سفر پاریس» در همین مکان برگزار شد.

دومین سفر هنرمندان ایرانی برای ضبط صفحه در سال 1909 مصادف با 1293 شمسي به لندن صورت گرفت  که موضوع پژوهش در این برنامه است. ناگفته نماند که سفر سوم در سال 1914 به تفلیس توسط کمپانی مونارک ریکورد با حضور اقبال آذر، عبدا... دوامی، طاهرزاده، درویش خان ، باقرخان و باقر لبو انجام شد و در نشستهای مختلفی به آثار آنان پرداخته شد.»

 

پس از آن بهروز مبصری مطالبی دربارهء بیوگرافی هنرمندان حاضر در این سفر بیان نمود که ذیلأ به خلاصه ای از آن اشاره می شود:

« در سال 1909 میلادی مصادف با 1288 شمسی هیأتی 8 نفره به سرپرستی درویش خان به دعوت شرکت گرامافون برای ضبط صفحه عازم سفر می شوند. همراهان این سفر عبارت بودند از: 

درویش خان(تار)37 سال، طاهرزاده(آواز) 36 سال، باقرخان(کمانچه) 36 سال، حسین خان هنگ آفرین(ویلن) 33سال، مشیرهمایون شهردار(پیانو) 27 سال، اکبرخان(فلوت) 30 سال, رضاقلی خان نوروزی (تصنیف خوان و ضربگیر) 32 سال و میرزا اسدا...(تار و سنتور) بالغ بر 50 سال داشتند. »

پس از ارائه توضیحاتی دربارهء بیوگرافی این اشخاص، نوبت به دیسکوگرافی آقای شرایلی رسید که با پخش نمونه های صوتی و تصاویر لیبل صفحات و ارائه جداول وستونهای آماری از روزشمار ضبط صفحات در این سفر همراه بود.

خلاصه ای از بیانات شرایلی در بارهء دیسکوگرافی آثار ضبط شده در این سفر به شرح زیر می باشد:

فرنگي مآبي در موسيقي ايران دو منشا اصلي دارد: موسيقي نظام و محصلين موسيقي در خارج از كشور. آثار ضبط شده در سفر لندن مصداقي از تلاش مستمر جريان فرنگي مأبي در موسيقي عصر قاجار براي منزوي كردن جريان بومي و اصيل موسيقي ايران و سيطره همه جانبه بر اداره موسيقي مي باشد. هدفي كه پس از سال 1300 شمسي و با آغاز دوره پهلوي به سياستي رسمي تبديل شد . بر اين اساس  است كه در اين سفر ، عرصه بر هنرمندان شاخصي چون درويش خان و اسدالله خان اتابكي تنگ مي شود و جواناني چون حبيب الله خان شهردار بازيگرداني اين صحنه را به همراه همقطاران  خود در نظام و نظميه (حسين خان هنگ آفرين، اكبرخان فلوتي و رضاقليخان نظميه كه دايي حبيب الله خان نيز مي باشد) متولي مي شوند تا آنجا كه به عدم ضبط آثار توسط درويش خان در نيمه دوم ايام ضبط منجر مي گردد.

پس از بازگشت به ايران نيز مخالفت آقا ميرزا حسينقلي – به عنوان رييس و سنگربان متعصب موسيقي ايراني – با محصول و موسيقي ضبط شده در اين سفر ، به صورت عدم مشاركت همه هنرمندان سفر لندن – به جز اسدالله خان – در ضبط صفحه در سال 1291 شمسي در تهران – كه بنظر مي رسد با رايزني با جناب ميرزا، انتخاب عمده هنرمندان صورت گرفته- ظاهر مي شود تا آنجا كه درويش ، طاهرزاده و باقرخان در سفر بعدي خود به تفليس ، با همراه كردن اقبال السلطان و عبدالله خان دوامي ، عملا با آثار ضبط شده در سفر لندن مرزبندي مي نمايند.

اسناد و مدارك موجود در آرشيو كمپاني گرامافون ، حاوي اطلاعات ذي قيمتي از اثار ضبط شده فارسي توسط اين كمپاني است كه سهم عمده اي در ضبط آثار فارسي بويژه در عصر قاجار داشته است . براساس اين مدارك در فاصله 12 تا 23 آوريل سال 1909 ميلادي، گروهي 8 نفره از هنرمندان ايراني در پي عقد قراردادي با كمپاني گرامافون اقدام به ضبط آثاري از موسيقي ايراني مي نمايند . گفته شده برنامه سفر هنرمندان ايراني، مصادف با دهمين سالگرد كمپاني هيزماسترزويس بوده و از آنجا كه هيزماسترويس يكي از ليبلها يا برچسبهاي تجاري كمپاني گرامافون بوده كه پس از سال 1900 مورد استفاده قرار مي گيرد، اين احتمال وجود دارد كه سفر هنرمندان ايراني مصادف با دهمين سال تأسيس كمپاني گرامافون صورت پذيرفته باشد. به هرحال ترديدي نيست كه غلامحسين خان درويش (تار ) ، اسدالله خان (تار و سنتور) ، باقرخان (كمانچه )، آقا سيد حسين طاهرزاده (خواننده)، رضاقليخان (ضرب و خواننده )، حسين خان (ويلن) ، اكبرخان (فلوت) و حبيب الله خان (پيانو) در مدت ياد شده در شماره 21 در سيتي رود لندن بالغ بر 223 اثر براي صفحه 25 سانتيمتري و 28 اثر براي صفحه 25 سانتيمتري و 28 اثر براي صفحه هاي 30 سانتيمتري با صدابرداري آقاي ويليام كنراد گايسبرگ ضبط مي نمايند كه 218 اثر آن باقي مانده و در كاتالوگ كمپاني گرامافون درج شده است. در اين ميان بيشترين ميزان ضبط آثار به رضاقليخان (حداقل 100اثر آوازي و 57 تصنيف) و پس از وي 88 اثر به طاهرزاده تعلق دارد كه 4 قطعهء آن تصنيف و مابقي آواز است. كمترين سهم به ميرزا اسدا...خان با 24 اثر تعلق دارد.

 

سومین سخنزان امیرحسین پورجوادی بود که به تجزیه وتحلیل آثار رضاقلی خان و طاهرزاده پرداخت. مهمترین مطالبی که در این زمینه ارائه شد به شرح زیر است:

رضاقلیخان (1250-1311شمسی) به هنگام ضبط صفحه حدود 36 سال سن داشت و در این سفر به همراه دائی خود مشیرهمایون شهردار آمده بود.

زمانی که مؤسسه آوای مهربانی آلبوم رضاقلی خان را منتشر کرد ما با رپرتوار جدیدی در شیوه های تصنیف خوانی آن زمان مواجه شدیم که تفاوت کلی با سبک تصنیف خوانی عبدا... دوامی داشت. گاهی او را با رضاقلی خان تجریشی اشتباه می گیرند درحالیکه تجریشی قدیمی تر از نوروزی بوده است.

سپس پورجوادی این سؤال را مطرح کرد که رپرتوار یا مطالبی که توسط رضاقلی خان در این صفحات اجرا شده چیست؟ وی در پاسخ به این سؤال گفت:

اصولأ 2 نوع موسیقی در آن زمان ارائه می شده؛  یکی موسیقی شهری سبک و دیگری موسیقی کلاسیک تر. در مورد نوع اول، افرادی که این نوع موسیقی را اجرا می کردند اغلب نوازندگان تمبک بوده و از شأنیت اجتماعی پائین تری برخوردار بودند. در این سفر طاهرزاده آواز می خوانده و رضاقلیخان ، تصانیف را اجرا می کرده است[3].(معمولأ یک روی صفحه آواز طاهرزاده است و بر روی دیگر آن  نام رضاقلیخان و تصنیف درج شده است.) اساتید به تصنیف چندان التفاتی نداشتند. روایاتی از طاهرزاده جود دارد که تصنیف خوانی را مناسب بانوان می دانسته، پورجوادی تأکید کرد تصنیفی از طاهرزاده بر روی صفحات ضبط نشده[4]

از منابع رضاقلیخان برای اجرا  اطلاعی در دست نیست؛ عمده مطالبی را که در این سفر اجرا کرده(تعدادی که در دسترس است)می توان به شرح زیر دسته بندی نمود:

1-         تصانیف کار عمل بر روی اشعار حافظ و سعدی که البته کاملأ بداهه نبوده و معمولأ چند الگوی آماده از قبل داشتند و اشعار آن را تغییر می دادند. معمولأ چند تا شعر در آستین داشتند که با آن راحت بودند.

2-          اجرای چند تصنیف از شیدا

3-          تصنیف بتا بتا از خانم

پورجوادی شیوه تصنیف خوانی رضاقلیخان را در مقایسه با آثاری که از دوامی ضبط شده بررسی نمود:

-              مطالب رضاقلی خان ساده تر است

-               ریتم تصانیف دوامی به صورت دوری است.

-              شیوه تمبک نوازی رضاقلیخان ساده تر و برش ملودی و نوع ضرب گرفتنش متفاوت است.

علیرغم اینکه به خاطر خویشاوندی نزدیک رضا قلیخان با مشیرهمایون, آثار زیادی از وی  ضبط شد، اما چندان در زمان خودش و پس از آن معروف و شناخته شده نبود.

تعداد صفحات ضبط شده ء رضاقلیخان از طاهرزاده بیشتر است، شاید مهمترین دلیل آن را بتوان سیاست شرکت گرامافون  دانست، زیرا فروش صفحه از آواز بیشتر بوده و مخاطبین بیشتری داشته است.

آخرین نکته ای که پورجوادی مطرح کرد صدای قاشقک و مثلث در برخی صفحات این دوره بود. وی نواختن آن را به مشیرهمایون نسبت داد. دلیلش این بود که مشیرهمایون در بسیاری موارد، نوازندگان را به طور ناهماهنگ همراهی می کرده و در جاهائی که پیانو می زده صدای قاشقک و مثلث شنیده نمی شود.

 

در بخش دوم كنسرت پژوهشي در آواز ابوعطا با الهام از آثار ضبط شده توسط طاهرزاده و رضاقليخان نوروزي توسط  گروه مهرباني با آواز استاد مظفر شفيعي و سرپرستي سلمان سالك با همراهي سنتور احمد رضاخواه ، كمانچه محمدباقر زينالي و ضرب فراز معماريان  برگزار شد.

نام قطعات اجرا شده به شرح زير است:

1-   پيش درآمد ابوعطا ساخته درويشخان

2-   ساز و آواز ابوعطا و حجاز

3-   تصنيف حجاز ، مارا به مستي ، به روايت رضاقليخان نوروزي

4-   سازو آواز خسرو و شيرين

5-   تصنيف الا ساقيا ساخته علي اكبر شيدا، به روايت رضاقليخان نوروزي

6-   رنگ شهرآشوب در ابوعطا

 

 

---

 

[2]  جمع آوری اطلاعات و گزارشات نظام یافتهء مستند  حاوی مطالب دیتا و مدیا در باره آثار ضبط شده و صاحبان اثر

[3] این سؤال مطرح می شود که ولی  رضاقلیخان رئیس نظمیه و از منزلت اجتماعی بالاتری برخوردار بود؟

[4]  در حالیکه 5 تصنیف با صدای طاهرزاده ضبط شده و اسامی آن به شرح زیر است:

1-      تصنيف حجاز با تار درويشخان به شماره ليبل 7-12064

2-      تصنيف گيلكي با تار درويشخان به شماره ليبل 7-12065

3-      تصنيف مخالف سه گاه با تار درويشخان به شماره ليبل 7-12070

4-      تصنيف بيات اصفهان با ويلن حسينخان به شماره ليبل 7-12010

5-      تصنيف شهناز طاهرزاده و رضاقليخان با هم به شماره ليبل 7-12035